Η άγνωστη ρωμαϊκή εγκατάσταση ιχθυοκαλλιέργειας στο Σφακάκι Ρεθύμνου

 

Σε ένα κομμάτι της βραχώδους παραλίας στο Σφακάκι Ρεθύμνου συναντάμε μια από τις πολλές στα παράλια της Κρήτης, όχι ωστόσο τόσο γνωστή, εγκατάσταση καλλιέργειας και συντήρησης ψαριών της Ρωμαϊκής περιόδου.

Οι λαξεύσεις πάνω στα βράχια δεν αφήνουν αμφιβολία πως πρόκειται για ανθρώπινα δημιουργήματα με συγκεκριμένο σκοπό.

Διακρίνεται η λάξευση που οδηγεί το θαλασσινό νερό και το ανανεώνει στους χώρους όπου κάποτε διατηρούσαν και καλλιεργούσαν ψάρια. Μια σχετικά ρηχή δεξαμενή και πολλές στρογγυλές οπές αποκαλύπτουν πως μόνο τυχαία δεν είναι αυτή η εγκατάσταση κοντά στη θάλασσα.

Να σημειώσουμε πως στο Σφακάκι έχει αποκαλυφθεί, μετά από ανασκαφές, ένας σημαντικό ρωμαϊκό και ελληνιστικό νεκροταφείο (3ος αιώνας π.Χ έως και 1ος αιώνας μ. Χ) του οποίου τα πλούσια ευρήματα παρουσιάζονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ρεθύμνου. 

Τα ψάρια, λοιπόν και τα οστρακοειδή ήταν πολύ σημαντικά στη γαστρονομική κουλτούρα κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο πως στην τότε Ρωμαϊκή επαρχία της Κρήτης και μόνο στο ανατολικό ήμισυ του νησιού βρέθηκαν 17 ιχθυοδεξαμενές και ιχθυοπαγίδες.

Τα θαλασσινά διαδραμάτιζαν ένα σημαντικό ρόλο στη δίαιτα των πλουσίων και των Ρωμαίων  μεσαίου εισοδήματος. Και φυσικά η διακίνηση τους δεν γινόταν όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Δηλαδή ψάρεμα και πώληση τους από τους ψαράδες.

Η πρόσβαση στα φρέσκα, ζωντανά ψάρια ήταν ένδειξη κοινωνικής αναγνώρισης και η ενσωμάτωση ενός ιχθυοτροφείου σε ένα σπίτι ή βίλα της εποχής αποτελούσε σύμβολο της κοινωνικής θέσης.

Γι αυτό το λόγο η ιχθυοκαλλιέργεια έφθασε σε υψηλό επίπεδο τεχνικής τελειότητας, με ανάπτυξη τεχνικών για την αναπαραγωγή και ταχεία αύξηση μέχρι την ωρίμανση ενός ευρέος φάσματος θαλάσσιων ειδών.

Οι ρωμαϊκές ιχθυοδεξαμενές σχεδιάζονταν λεπτομερώς (σύμφωνα με τους Λατίνους αγροτικούς συγγραφείς Pliny, Varro, Columella) και κατασκευάζονταν επιμελώς ώστε να αναδημιουργούν το φυσικό βιότοπο των ψαριών, εξασφαλίζοντας την ανανέωση και τον αερισμό του νερού μέσω καναλιών επικοινωνίας με τη θάλασσα.

Η διαίρεσή τους σε επιμέρους δεξαμενές (αναπαραγωγής γόνου, διαχωρισμού ειδών και μεγέθους ψαριών) εξασφάλιζε τη διατήρησή τους, ενώ ένα δίκτυο περιμετρικών πεζοδρομίων και σκαλιών διευκόλυνε την πρόσβαση σε αυτές.

Οι Ρωμαϊκές ιχθυοδεξαμενές και ιχθυοπαγίδες στην Κρήτη, κατασκευάζονται κοντά σε σημαντικά αστικά κέντρα αυτής της περιόδου, όπως η Γόρτυνα, πρωτεύουσα της επαρχίας της Κρήτης, η Χερσόνησος-Μάλια, σημαντικό λιμάνι της βόρειας ακτής, και η Ιεράπετρα, στη νότια ακτή.

Μια μεγάλη συγκέντρωση λαξευτών ιχθυοδεξαμενών, υπήρχε στην νότια βραχώδη ακτή του κόλπου των Ματάλων σε ένα μήκος ακτής 140 μέτρων. Μιλάμε για 11 βυθισμένες σήμερα ιχθυοδεξαμενές που αποτελούν εντυπωσιακά μνημεία της Ρωμαϊκής αρχαιότητας, όχι μόνο από πλευράς χρήσης και λειτουργικότητας, αλλά και κατασκευαστικής τεχνικής. Είναι εξολοκλήρου λαξευμένες στο μητρικό πέτρωμα, με σχεδόν παραλληλόγραμμη ή τραπεζοειδή όψη.

Στις περιπτώσεις των συγκροτημάτων της ιχθυοδεξαμενής της Χερσονήσου και του Μόχλου στη βόρεια ακτή της Κρήτης και στα Φέρμα της Ιεράπετρας στη νότια ακτή, είχαμε τρεις, δύο και τέσσερεις, αντίστοιχα, παραλληλόγραμμης διατομής δεξαμενές.

Πρόκειται για λαξευμένες στο βράχο κατασκευές, χωρίς εισόδους, που επικοινωνούσαν απευθείας με την θάλασσα μέσω δύο ή τριών λαξευτών καναλιών.

Γνωστή ιχθυοδεξαμενή είναι κι εκείνη στη Φαλάσσαρνα. Αυτή αποτελείται από ένα βαθύ παραλληλόγραμμο όρυγμα, χωρισμένο σε δύο επιμέρους δεξαμενές. Δύο λαξευτές κλίμακες επέτρεπαν την πρόσβαση στο εσωτερικό τους.

Μια ακόμα λαξευτή δεξαμενή βρέθηκε στον όρμο της Κάτω Ζάκρου η οποία αποτελείται από ένα πρόχειρης κατασκευής, παραλληλόγραμμο όρυγμα, στη δυτική πλευρά της οποίας παρατηρείται μία στενή είσοδος. Από εκεί  ξεκινά ένα τραπεζοειδούς διατομής επίμηκες λαξευτό κανάλι επικοινωνίας με τη θάλασσα.

Ο Φλωρεντινός περιηγητής Christoforo Buondelmonti, έχοντας επισκεφτεί τον κόλπο των Ματάλων το 1415, περιέγραψε με μεγάλη λεπτομέρεια τις δεξαμενές ψαριών στο βιβλίο του Descriptio insule Crete: «Κοίτα στην άκρη της θάλασσας εκείνες τις δεξαμενές ψαριών, κομμένες από βράχο, όπου θαλασσινό νερό θα μπορούσε να ανεβοκατεβαίνει από ένα σύστημα στενών καναλιών».

Το 1865, ωστόσο ο Άγγλος αντιναύαρχος Thomas Spratt στο σύγγραμμα του  «Ταξίδια και έρευνες στην Κρήτη», διαπιστώνει ότι οι ιχθυοδεξαμενές των Ματάλων είχαν βυθιστεί. Κάτω από το νερό της θάλασσας βρίσκονται επίσης πολλές άλλες ανάλογες εγκαταστάσεις στην Κρήτη κι αυτό όχι τυχαία αφού μόνο την περίοδο από το 1415 έως το 1865 καταγράφονται 38 σεισμοί στο νησί, έξι εκ των οποίων αρκετά μεγάλης ισχύος. 

 (Αντλήθηκαν πληροφορίες από το acheloostvnews.gr)

Δείτε επίσης

Το άγνωστο λατομείο και οι ιχθυοδεξαμενές στην παραλία Ποταμός των Μαλίων

Η τεράστια και εντυπωσιακή ιχθυοδεξαμενή της ρωμαϊκής περιόδου στα Φέρμα Ιεράπετρας