Το τμήμα του βυζαντινού τείχους του Ηρακλείου που αποκαλύφθηκε στη Λεωφόρο Δικαιοσύνης

 

Κατηφορίζοντας τη Λεωφόρο Δικαιοσύνης στο Ηράκλειο και πριν στρίψουμε για την πλατεία των Λιονταριών βλέπουμε δεξιά, ανάμεσα σε πολυώροφα σύγχρονα κτίσματα, ένα τμήμα από το παλιό βυζαντινό τείχος της πόλης που διασώθηκε και αναδείχθηκε.

Όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού: Στη θέση της σημερινής πόλης του Ηρακλείου υπήρχε στην αρχαιότητα το ομώνυμο λιμάνι της Κνωσού, το οποίο αναφέρεται από το Στράβωνα.

Ο οικισμός εξακολούθησε να υφίσταται με το ίδιο όνομα ως τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους, οπότε εμφανίστηκε και η ονομασία "Κάστρο", λόγω της ύπαρξης οχύρωσης.

Το 827 το Ηράκλειο καταλήφθηκε από τους Άραβες της Ανδαλουσίας με αρχηγό τον Abu Hafs Omar. Οι κατακτητές βελτίωσαν σημαντικά την προϋπάρχουσα οχύρωση και την ενίσχυσαν με τάφρο.

Έτσι το Ηράκλειο την εποχή αυτή έλαβε την ονομασία Rabdh Αl Khandaq, δηλαδή "Φρούριο της Τάφρου". Από την ονομασία αυτή προέκυψαν το όνομα "Χάνδαξ", που απαντά στη δεύτερη βυζαντινή περίοδο, και το όνομα "Candia" που ήταν σε χρήση την περίοδο της Ενετοκρατίας.

To 961 τα βυζαντινά στρατεύματα με επικεφαλής το Νικηφόρο Φωκά κατάφεραν να ανακτήσουν το νησί και την πόλη μετά από 135 χρόνια αραβικής κατοχής.Η πόλη γνώρισε εκτεταμένη καταστροφή, αλλά η οχύρωση δεν κατεδαφίστηκε πλήρως.

Ακολούθησε μια αποτυχημένη απόπειρα του Νικηφόρου Φωκά να μεταφέρει την πρωτεύουσα νότια του Χάνδακα, σε απόκρημνο λόφο τον οποίο οχύρωσε με φρούριο, γνωστό ως "Τέμενος".

Η πόλη του Χάνδακα γρήγορα ανέκαμψε από την καταστροφή, ανοικοδομήθηκε και έγινε ξανά το διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο του νησιού.

Τις παραμονές της Δ΄ Σταυροφορίας η Κρήτη παραχωρήθηκε ως αντάλλαγμα από τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου Αλέξιο Άγγελο στον μαρκίωνα του Μομφερράτου Βονιφάτιο, ο οποίος με τη σειρά του την εκχώρησε με συνθήκη στους Ενετούς.

Οι τελευταίοι δεν εγκαταστάθηκαν αμέσως στο νησί, με αποτέλεσμα το 1206 γενουάτες πειρατές με αρχηγό τον Ερρίκο Pescatore να καταλάβουν μεγάλο τμήμα του μαζί με το Χάνδακα.

Η κατοχή των Ενετών στο νησί δεν οριστικοποιήθηκε παρά στα 1211. Στο Χάνδακα εγκαταστάθηκε ο Δούκας του Βασιλείου της Κρήτης.

Τα βυζαντινά τείχη της πόλης είχαν πιθανόν ήδη ανακαινιστεί από τον Pescatore. Ωστόσο μετά την καταστολή των εσωτερικών επαναστάσεων και την εμφάνιση της οθωμανικής απειλής, οι Ενετοί αποφάσισαν να ασχοληθούν με τη βελτίωση των οχυρώσεων.

Στο διάστημα που είχε μεσολαβήσει, οι κάτοικοι των βούργων της βυζαντινής περιόδου, δηλαδή των προαστείων, αυξήθηκαν σημαντικά σε αριθμό, με αποτέλεσμα να αποτελούν ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού, που δεν μπορούσε να παραμένει χωρίς οχυρωματική προστασία.

Έτσι πάρθηκε απόφαση να εγκαταλειφθεί το βυζαντινό τείχος και η αμυντική προστασία της πόλης σχεδιάστηκε από την αρχή.

Το βυζαντινό τείχος

Η πόλη του Ηρακλείου, λοιπόν, υπήρξε ισχυρά οχυρωμένη αιώνες πριν την κατάκτηση της από τους Βενετούς.

Η αρχική οχύρωση, που προστατευόταν ανά αποστάσεις με τετράπλευρους πύργους, ανακατασκευάστηκε τον έβδομο ή όγδοο αιώνα στο πλαίσιο ενός ευρύτερου οχυρωματικού προγράμματος της βυζαντινής διοίκησης για την αποτροπή του αυξανόμενου εκείνη την περίοδο αραβικού κινδύνου.

Ο βυζαντινός περίβολος ακολουθούσε την πορεία των σημερινών οδών Δικαιοσύνης, Δουκός Μποφόρ, Μαλικούτη, Σοφοκλή Βενιζέλου, και Χάνδακος και κάλυπτε αμυντικά τις ανάγκες της πόλης, με συντηρήσεις και επισκευές ως την στιγμή που εφευρέθηκαν τα πυροβόλα όπλα.

Ο οθωμανική απειλή ανάγκασε τη Βενετία να προσαρμόσει την παλιά οχύρωση ακολουθώντας τις επιταγές του προμαχωνικού αμυντικού συστήματος με την προσθήκη εξωτερικά του νότιου και δυτικού μετώπου ενός κεκλιμένου προπετάσματος  που στηριζόταν στο βυζαντινό τείχος με κάθετες αντηρίδες γεφυρωμένες με θόλους. Τα κενά μεταξύ των αντηρίδων ήταν καλυμμένα με χώμα κατά τρόπο ώστε παλιό τείχος και προσθήκη να λειτουργούν ως ενιαία αμυντική κατασκευή.Οι εργασίες ενίσχυσης ξεκίνησαν το 1472 και δεν είχαν ολοκληρωθεί πριν το 1525.

Στο σημείο της Λ. Δικαιοσύνης όπου, μετά από αιώνες, αναδείχθηκε τμήμα του βυζαντινού τείχους και είναι ορατό στους διερχόμενους,  διακρίνεται η κεκλιμένη προσθήκη της Βενετοκρατίας με τα οικόσημα του Δόγη Giovanni Mocenigo του Δούκα της Κρήτης Marino Garzoni και του Συμβούλου Andrea Memo, ενώ ένα ακόμα οικόσημο έχει χαθεί καθώς και δυο από τα διατειχίσματα που το αντιστήριζαν πάνω στο βυζαντινό τείχος.

Στο κομμάτι αυτό του τείχους εκτελέστηκαν εργασίες συντήρησης, προστασίας και ανάδειξης από την Εφορία Αρχαιοτήτων Ηρακλείου για να μπορούμε σήμερα να έχουμε μια εικόνα των τειχών και από την περίοδο της βυζαντινής κατοχής της πόλης.