Το παλιό Παγοποιείο με τις υπόγειες δεξαμενές στην καρδιά του Ηρακλείου-Η ιστορία του

 

Διπλά ιστορικό είναι το κτίσμα, απέναντι από τον Ιερό Ναό του Αγίου Τίτου στο Ηράκλειο που στεγάζει επιχείρηση υγειονομικού ενδιαφέροντος γνωστή ως Παγοποιείον.

Όπως προκύπτει από την ονομασία της η πρώτη χρήση του υπέργειου τμήματος της ήταν ως εργοστασίου παραγωγής πάγου μετά την Μικρασιατική Καταστροφή. Ωστόσο υπάρχει κι ένα υπόγειο τμήμα του κτίσματος, μη προσβάσιμο στο κοινό, αλλά ιδιαίτερα εντυπωσιακό, το οποίο κατά τη Β Βυζαντινή Περίοδο αλλά και τη Βενετοκρατία χρησιμοποιούνταν ως δεξαμενή νερού.

Οι δεξαμενές αυτές ήταν μόνο ένα τμήμα των έργων που είχαν γίνει στο Ηράκλειο ώστε η πόλη να έχει νερό. Και παρότι χρησιμοποιήθηκαν ευρέως επί Βενετών η κατασκευή τους, όπως εκτίμησαν οι αρχαιολόγοι, είναι προγενέστερη, κάπου μετά το 961 μ. Χ.

Μάλιστα για τη στήριξη των πέντε θολοσκέπαστων χώρων που καταλαμβάνουν οι δεξαμενές είχε χρησιμοποιηθεί οικοδομικό υλικό σε δεύτερη χρήση και συγκεκριμένα κίονες ρωμαϊκοί, ιωνικοί ακόμα και από παλαιοχριστιανική βασιλική.

Οι δεξαμενές αυτές είναι κηρυγμένες ως διατηρητέο μνημείο με Διάταγμα του 1947 και μέχρι που άρχισε να επαναλειτουργεί το κτίσμα του Παγοποιείου ως επιχείρηση εστίασης παρέμεναν κλειστές, ακόμα και για τους αρχαιολόγους. Το 2014 η ύπαρξη τους ήλθε ξανά στο προσκήνιο και μαζί με αυτές θυμηθήκαμε και την ιστορία του εργοστασίου που παρήγαγε πάγο στο κτίριο ακριβώς πάνω από τις δεξαμενές

Στο Ηράκλειο τον 20^ο αιώνα, πριν τα ψυγεία κατακλείσουν σπίτια και επιχειρήσεις, λειτουργούσαν τρεις μονάδες παραγωγής πάγου.

Αρχικά είχαμε το Παγοποιείο Μιστίλογλου, απέναντι από τον Άγιο Τίτο, μετά το Παγοποιείο Λιανά και τελευταίο το κρατικό Παγοποιείο, γνωστό ως Ψυγείο στο Λιμάνι του Ηρακλείου.Το πιο γνωστό εξ αυτών ήταν το παγοποιείο του Μιστίλογλου.

Ο Γιώργος Μιστίλογλου, με καταγωγή από την  Κωνσταντινούπολη, έφυγε από την Πόλη με τα εννέα παιδιά του λίγο πριν την Μικρασιατική Καταστροφή και επέλεξε το Ηράκλειο ως τον τόπο όπου θα έφτιαχνε τη νέα του ζωή.

Όσοι τον γνώρισαν είχαν να πουν για έναν έξυπνο και δημιουργικό άνθρωπο που δεν έχασε ευκαιρία στη νέα του πατρίδα να ανθίσει επιχειρηματικά.

Σε πρώτη φάση ασχολήθηκε με την παραγωγή χαλβά σε μονάδα που ίδρυσε στο Ηράκλειο. Γρήγορα όμως επεκτάθηκε και στην παραγωγή πάγου, αφού έβλεπε πως ένα τέτοιο εργοστάσιο το χρειαζόταν η πόλη.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 το πρώτο παγοποιείο στο Ηράκλειο ιδιοκτησίας Μιστίλογλου είχε ολοκληρωθεί και δούλευε πυρετωδώς καλύπτοντας τις ανάγκες καταστημάτων που η λειτουργία τους απαιτούσε ψύξη (κρεοπωλεία, ιχθυοπωλεία κ.α) αλλά και των σπιτιών, που τότε δεν διέθεταν ψυγεία.Ακόμα και οι Γερμανοί την περίοδο της Κατοχής εκεί συντηρούσαν τα τρόφιμα τους.

Τα πράγματα πάνε καλά για τον ιδιοκτήτη του Παγοποιείου μέχρι τη δεκαετία του 1950 οπότε κάνουν την εμφάνιση τους τα ηλεκτρικά ψυγεία.Η ζήτηση πάγου μειώνεται και η παραγωγή πάγου στο εργοστάσιο Μιστίλογλου πέφτει σταδιακά.

Ήταν κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 1960 όταν ήλθε στο Ηράκλειο ένας ακόμα Κωνσταντινοπολίτης από τη Συρία, ο Ιωάννης Αντύπας, ψυκτικός στο επάγγελμα, ο οποίος, μη υπολογίζοντας καλά τα δεδομένα της εποχής, ήθελε να ασχοληθεί με την παραγωγή πάγου.

Ήλθε σε επαφή με την οικογένεια Μιστίλογλου, η οποία έβλεπε πως η δουλειά έφθινε μέρα με την ημέρα, και έτσι κατάφερε έναντι υψηλού ενοικίου για την εποχή, να πάρει στα χέρια του το παγοποιείο τους.

Οι δουλειές όμως δεν πάνε όπως θα ήθελε ο Αντύπας. Τα ηλεκτρικά ψυγεία πολλαπλασιάζονται στο Ηράκλειο ενώ έχουν αρχίσει να λειτουργούν και ανταγωνιστικές επιχειρήσεις παραγωγής πάγου, το παγοποιείο του Λιανά στη συνοικία του Πόρου και το Ψυγείο στο λιμάνι.

Ο Ιωάννης Αντύπας αγωνίζεται να μη βάλει λουκέτο, αλλά τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα.

Κάπως έτσι φέρεται να πήρε τη μοιραία απόφαση. Στις 23 Νοεμβρίου 1969 διώχνει νωρίτερα τους εργάτες από το εργοστάσιο και καταστρέφει όλες τις ηλεκτρικές  εγκαταστάσεις  και μαζί τα  έμβολα  των συμπιεστών που διοχέτευαν την αμμωνία στις παγοκυψέλες. Είχε φροντίσει πριν να βγάλει εισιτήριο και να εξαφανισθεί από την Κρήτη για άγνωστη κατεύθυνση. Κανείς ούτε τον είδε ούτε τον άκουσε έκτοτε.

Το εργοστάσιο όμως καταστράφηκε και οι εφημερίδες το επόμενο πρωινό γράφουν για τον κίνδυνο που διέτρεξε η περιοχή από τη διαρροή αεριώδους αμμωνίας, κίνδυνος που ευτυχώς αντιμετωπίστηκε από την Πυροσβεστική. Ο Τύπος της εποχής έγραψε πως ο Αντύπας αναχώρησε μετά τις καταστροφές που προκάλεσε στο εργοστάσιο για τη Βηρυτό ή το Περού αφήνοντας πίσω του μεγάλα χρέη.