Η περιήγηση του Χαρίδημου Παπαδάκη στη Σκοτεινή Κρήτη-Εργαλείο για ένα ξεχωριστό είδος τουρισμού

 

Μια διαφορετική περιήγηση σε ένα συναρπαστικό κομμάτι της ιστορίας της Κρήτης προσφέρει μέσα από το βιβλίο του «Περιήγηση Σκοτεινής Κρήτης» ο δικηγόρος και συγγραφέας, Χαρίδημος (Χάρης) Παπαδάκης, γνωστός ως Νταραμανελίτης.

Ο χαρακτηρισμός Σκοτεινή δεν έχει ωστόσο να κάνει με την έννοια που εκ πρώτης άποψης κάποιος θα σκεφτεί. Δεν είναι το μυστήριο, το ανεξήγητο, το αντισυμβατικό, αν και ενυπάρχει κι αυτό στα μνημεία που καταγράφει ο συγγραφέας, εκείνο που βρίσκεται πίσω από την επιλογή που έκανε στον τίτλο του.

Η Σκοτεινή Κρήτη είναι μια άλλη όψη του νησιού που μας ανοίγει διάπλατα ένα καινούργιο κεφάλαιο τουριστικού ενδιαφέροντος. Γιατί όσο κι αν ακούγεται μακάβριο ο σκοτεινός τουρισμός υπάρχει κι έχει φίλους ανά τον κόσμο. Άρχισε δε να μελετάται στο τέλος της προηγούμενης χιλιετίας.

Ο όρος εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1996. Οι Malcolm Folley και John J. Lennon, στο άρθρο τους «Heart of Darkness», τον χρησιμοποιούν πρώτοι, για να περιγράψουν χώρους τουρισμού με πένθιμο χαρακτήρα ή τόπους που αφορούν την θλίψη.

Και μπορεί ο όρος αυτός να είναι αποτέλεσμα των συνθηκών που διαμορφώθηκαν μετά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του Απαρτχάιντ, γεγονότα που  δημιούργησαν νέους χώρους μνήμης, μελέτης και εξερεύνησης από επισκέπτες όμως στην Κρήτη τέτοιους χώρους για περιήγηση έχουμε σε ένα τεράστιο βάθος χρόνου.

Θα μπορούσε βέβαια και ο χαρακτηρισμός Σκοτεινός να συσχετιστεί με την άγνοια που υπάρχει γύρω από μια σειρά μνημείων κατακτητών και λαών που έζησαν στην Κρήτη κι άφησαν πίσω τους ένα κομμάτι του υλικού τους πολιτισμού το οποίο όμως ακόμα κι όταν το βλέπουμε δεν ξέρουμε τι κρύβει.

Ο ίδιος ο Χάρης Παπαδάκης στα προλεγόμενα της έκδοσης εύστοχα αναφέρει: «Το γιατί της έρευνας με έκανε να περιηγηθώ το νησί μου και να ανατρέξω σε βιβλία, ανακαλύπτοντας μια όψη της ιστορίας της Κρήτης άγνωστη σε εμένα: τη σκοτεινή ιστορία της Κρήτης. Μια ιστορία που δεν διδάσκεται στα σχολεία, παρότι μέσα από τα μνημεία μπορεί η ιστορία να διαβαστεί, όπως η γλώσσα, η θρησκεία, η οικογενειακή, οικονομική και κοινωνική κατάσταση, αλλά και η τέχνη, τα ιδεολογικά ρεύματα και η κουλτούρα άλλων εποχών».

Αυτή τη γνώση, που αποκόμισε από την ιστορία του τόπου μας, μεθοδικά, με δομημένο τρόπο και με κατανοητούς όρους, συμπεριέλαβε στο βιβλίο του. Μνημεία που άφησαν πίσω τους οι διάφοροι κατακτητές αλλά και λαοί που είχαν ένα μικρό ή μεγάλο πέρασμα από την Κρήτη  έγιναν για πρώτη φορά αντικείμενο καταγραφής και περιγραφής από τον Χάρη Παπαδάκη.

Στο βιβλίο του λοιπόν συναντάμε, μετά από μια πρώτη υπενθύμιση ιστορικών περιόδων όπως η Πρώτη Βυζαντινή Περίοδος, η Αραβοκρατία και η Β Βυζαντινή Περίοδος, τα πρώτα χριστιανικά κοιμητήρια μπαίνοντας μέσα στις κατακόμβες των Στερνών Ακρωτηρίου.

Η Βενετοκρατία ακολουθεί με τα περίφημα αρκοσόλια, αλλά και τη σημαντική μορφή του G. Gerola και του έργου που άφησε μέσα από το πέρασμα του από την Κρήτη.

Έπεται η Οθωμανοκρατία με τα χριστιανικά και τα μουσουλμανικά κοιμητήρια ενώ θέση στο βιβλίο του Χάρη Παπαδάκη βρίσκει και η διεθνής κατοχή της Κρήτης με μια σειρά κοιμητηρίων.

Παραπονεμένους δεν αφήνει ούτε τους «άλλους», εκείνους που βρέθηκαν στο νησί και το έκαναν πατρίδα τους συνιστώντας όμως διακριτές ομάδες πληθυσμού, όπως οι Φράγκοι, οι Αρμένιοι και οι Εβραίοι. Φυσικά δεν θα μπορούσε η καταγραφή να μην συμπεριλάβει τους  χώρους όπου έζησαν κι έδωσαν τις δικές τους μάχες επιβίωσης  οι λεπροί.

Το πέρασμα των Ναζί από την Κρήτη, των Ιταλών καθώς και των Σοβιετικών άφησε επίσης σκοτεινό υλικό πολιτισμό.

Και μια που η ιδέα για τη συγγραφή του βιβλίου αυτού ήλθε παρατηρώντας ο συγγραφέας τα ξεχασμένα και ερειπωμένα νεότερα μνημεία της επαρχίας Σφακίων, τα λεγόμενα καμάρια, δεν θα μπορούσε να μην αφιερώσει ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στα Σφακιά.

Η καταγραφή και περιγραφή των αρκοσολίων στους τέσσερις νομούς της Κρήτης καλύπτει ένα μεγάλο κομμάτι του βιβλίου του. Στην 5ετή περιήγηση του στη Σκοτεινή Κρήτη ο Χάρης Παπαδάκης κατέγραψε 147 αρκοσόλια και τα συμπεριέλαβε στο έργο του με φωτογραφικό υλικό. Κι είναι σημαντική αυτή η καταγραφή αφού δεν είναι αποσπασματική και δεν θα τη συναντήσουμε πουθενά αλλού κι ας είναι τα αρκοσόλια κομμάτια των σπουδαίων εκκλησιαστικών μνημείων της Κρήτης.

Για το τέλος και τον επίλογο του αφήνει ένα κεφάλαιο αναφορά στον ερευνητή του λαϊκού μας πολιτισμού Ηλία Πετρόπουλο, που υπήρξε πρωτοπόρος στη χώρα μας στην καταγραφή κοιμητηρίων τα οποία  έγιναν βιβλίο μετά το θάνατο του το 2005.Κι επίσης μια περιγραφή του τι συνιστά ο σκοτεινός τουρισμός και τι προοπτικές θα μπορούσε να έχει στην Κρήτη.

Το νησί μας έχει πλούσιο υλικό πολιτισμό που εμπίπτει στην κατηγορία του Σκοτεινού Τουρισμού όμως τον αφήνει ανεκμετάλλευτο.

Ωε θεματική κατηγορία τουρισμού δεν θα τον συναντήσουμε στις κατά καιρούς μελέτες που βλέπουμε να δημοσιεύονται με ζητούμενο ο τουρισμός μας να ξεφύγει από το μοντέλο "θάλασσα και ήλιος".

Συνέπεια αυτής της τακτικής, τα περισσότερα από τα σημεία και μνημεία που θα μπορούσαν να προσελκύσουν αυτής της κατηγορίας επισκέπτες να ερειπώνονται, να αγνοούνται και να ξεχνιούνται.

Γι αυτό και το βιβλίο του Χάρη Παπαδάκη είναι σημαντικό. Είναι ένα πρώτο πλήρες εργαλείο για να δουν οι αρμόδιοι φορείς κι αυτή την τουριστική πτυχή και να την αναπτύξουν, αφού προηγουμένως φροντίσουν τους χώρους και τα μνημεία του να τα συντηρήσουν και να τα κρατήσουν ζωντανά.

Όπως γράφει ο Χάρης Παπαδάκης: «Τα μνημεία που σώζονται στην Κρήτη, ανεξαρτήτως αν χτίστηκαν κατά την εποχή του κάθε κατακτητή της και φέρουν τη δική του αρχιτεκτονική σφραγίδα, ανήκουν σ’ εμάς. Κτίστηκαν στον τόπο μας με αγγαρείες των προγόνων μας, με κρητικές πέτρες και λάσπη καμωμένη από κρητικό χώμα αναμεμειγμένο με το αίμα τους. Είναι μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Οφείλουμε να τα σεβόμαστε και να τα διατηρούμε, όπως σεβόμαστε τους οικογενειακούς μας τάφους. Και οφείλουμε να διδάσκουμε αυτό το σεβασμό και στα παιδιά μας»