Μνημείο Μάχης Κρήτης στο Ηράκλειο: Τιμούμε πραγματικά τους νεκρούς ήρωες ή τα μάρμαρα;

Μπορεί ο τόπος μας να υπερηφανεύεται για τους εκατοντάδες ήρωες αγωνιστές που όταν χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν εξωτερικούς εχθρούς έδωσαν και τη ζωή τους στον κοινό αγώνα, χωρίς να υπολογίζουν τίποτα, όμως στην πραγματικότητα δεν είναι λίγες οι φορές που αυτή η υπερηφάνεια περιορίζεται στα λόγια και όχι στα έργα.

Και το λέμε αυτό γιατί μετά τον ηρωικό θάνατο τους στο πεδίο των μαχών το ελάχιστο που θα μπορούσαμε να τους προσφέρουμε θα ήταν να μην τους ξεχάσουμε, να τους σεβόμαστε και να τους τιμούμε με κάθε ευκαιρία.

Αυτοί οι αγωνιστές δεν είναι απλά ονόματα γραμμένα πάνω σε μαρμάρινες πλάκες, όπου με ένα στεφάνι, ενός λεπτού σιγή και ένα τρισάγιο τους ανταποδίδουμε τη θυσία που έκαναν και τους ευχαριστούμε για την ελευθερία που μας χάρισαν αλλά και για το μοναδικό συναίσθημα της νίκης των λίγων και αδύναμων ενάντια στους πολλούς και ισχυρούς.

Είναι πολλά περισσότερα. Είναι η ταυτότητα μας, είναι η ιστορική μνήμη μας που οφείλουμε να διατηρούμε πάντα ζωντανή για να μην συμβεί αυτό που κάποτε ο Ισπανός φιλόσοφος George Santayana είχε πει: «Ο λαός που ξεχνά την Ιστορία του είναι καταδικασμένος να την ξαναζήσει».

Η Μάχη της Κρήτης και όσα ακολούθησαν στη συνέχεια, μέχρι την απελευθέρωση, είναι σίγουρα μια από τις πιο σημαντικές ιστορικές σελίδες. Αν τη μελετήσει κανείς σε βάθος και κατανοήσει το τι ακριβώς συνέβη και το πόσο ηρωικά αντιστάθηκαν και πολέμησαν οι Κρητικοί και οι σύμμαχοι μας ενάντια σε ένα πολύ ισχυρότερο και καλά οργανωμένο εχθρό θα νιώσει ρίγη συγκίνησης και τεράστια υποχρέωση απέναντι σε όλους εκείνους τους ήρωες.

Και φυσικά θα περίμενε κανείς πως αυτά τα έντονα συναισθήματα με τη λήξη των πολεμικών επιχειρήσεων και την απελευθέρωση μας θα συνοδεύονταν με ανάλογες τιμές, ειδικά προς τους πεσόντες.

Εξάλλου από αρχαιοτάτων χρόνων ως λαός έχουμε παράδοση στο να τιμούμε υποδειγματικά τους νεκρούς των μαχών. Ή μήπως είχαμε αυτή την παράδοση και τώρα δεν την έχουμε;

Η απάντηση έρχεται αβίαστα αν δούμε τι κάναμε στο Ηράκλειο για τους νεκρούς της Μάχης της Κρήτης.

Στήσαμε, λοιπόν, ένα εντυπωσιακό μαρμάρινο μνημείο σε περίοπτη θέση της πόλης και κάθε χρόνο οργανώνουμε επετειακές εκδηλώσεις για να τους τιμήσουμε και να θυμηθούμε τον ηρωισμό τους.

Εκεί οι τοπικές Αρχές, με εκπροσώπους των συμμάχων, μαζεύονται, εναποθέτουν στεφάνια, συμμετέχουν με ευλάβεια στο τρισάγιο και σε όλο το τελετουργικό.

Κάπως έτσι η «υποχρέωση» βγήκε…

Όμως το Μνημείο της Μάχης της Κρήτης επί της λεωφόρου Δημοκρατίας δεν είναι μόνο η γλυπτική σύνθεση και το μάρμαρο που το καλύπτει.

Κάτω ακριβώς απ αυτό, όπως έχουμε παρουσιάσει σε προηγούμενο ρεπορτάζ μας, βρίσκονται τα οστά μερικών δεκάδων πεσόντων στις πολεμικές επιχειρήσεις εκείνης της περιόδου.

Και μάλλον αυτό οι τοπικές Αρχές επί χρόνια το είχαν ξεχάσει και νόμιζαν πως απέδιδαν τιμές στα άψυχα μάρμαρα.

Μέχρι που κάποια στιγμή, το 2014, ο Ιστορικός και ερευνητής Κωστής Μαμαλάκης πήρε την πρωτοβουλία να τους το θυμίσει…

Επισκέφθηκε το Μνημείο και δεν έμεινε μόνο σε αυτό που όλοι βλέπουμε περνώντας από εκεί. Μπήκε και στον υπόγειο χώρο του, όπου φυλάσσονται τα οστά νεκρών αγωνιστών εκείνης της περιόδου και αντίκρισε εικόνες ντροπιαστικές όχι μόνο για ήρωες αλλά για κάθε νεκρό.

Το υπόγειο του μνημείου, για δεκαετίες ολόκληρες, ήταν πραγματικά ξέφραγο αμπέλι. Δεν διέθετε ούτε πόρτα (την είχαν παραβιάσει) με αποτέλεσμα τα νερά της βροχής, ανακατεμένα με τα σκουπίδια που έφερνε ο άνεμος και πετούσαν οι περαστικοί, να έχουν εισβάλει στο εσωτερικό του.

Ήταν τόσο μεγάλος ο όγκος των σκουπιδιών που τα τελευταία σκαλοπάτια είχαν εξαφανισθεί…

Η υγρασία είχε ρημάξει τις οστεοθήκες όπου ήταν τοποθετημένα τα οστά των πεσόντων, κάποιες εκ των οποίων επέπλεαν στα νερά με τον κ. Μαμαλάκη να προσπαθεί με κουβάδες να αφαιρέσει το νερό από το πάτωμα.

Οι μικρές πινακίδες με τα ονόματα τους είχαν αποκολληθεί από τα μεταλλικά κιβώτια και είχαν πέσει κάτω και το χειρότερο, όπως διαπίστωσε ο κ. Μαμαλάκης, τα οστά είχαν γίνει έρμαιο στις διαθέσεις βέβηλων.

Όπως μας περιέγραψε ο ίδιος, φροντίζοντας μάλιστα να έχει αποτυπώσει φωτογραφικά την κατάσταση που βρήκε μέσα κι έξω από το μνημείο, τα κιβώτια με τα οστά των νεκρών έπλεαν στο νερό του υπογείου και χρειάστηκε να τα σηκώσει και να τα τοποθετήσει σε ψηλά ράφια.

Ως αποτέλεσμα της υγρασίας είχε χαθεί η ταυτότητα των περισσότερων νεκρών που περιείχαν οι οστεοθήκες γιατί οι πινακίδες με τα ονόματα τους είχαν ξεκολλήσει και ήταν διάσπαρτες στο πάτωμα.

Κάποιες που ήταν χάρτινες και δεν είχαν κάνει βουτιά στο νερό είχαν φαγωθεί από έντομα (ψαράκια και κατσαρίδες) και ήταν μη αναγνωρίσιμα τα ονόματα. Σε μερικές οστεοθήκες, που μπόρεσε να διακρίνει ονόματα, έστω αμυδρά, ο κ. Μαμαλάκης τα αντέγραψε σε χαρτάκια και τα τοποθέτησε μέσα στο κάθε κασελάκι.

Επίσης διαπίστωσε ανοίγοντας τις οστεοθήκες πως σε κάποιες υπήρχαν μέσα φωτογραφίες των πεσόντων (Τζουλάκης, Μαρινέλλης κ.α) τις οποίες δυστυχώς είχαν καταφάει επίσης τα έντομα.

Σε μια από τις οστεοθήκες βρήκε δυο κρανία νεκρών ενώ θα έπρεπε να είναι ένα. Επιπλέον διαπίστωσε πως ανάμεσα στους πεσόντες της Μάχης της Κρήτης βρίσκονταν και τα οστά ενός Έφεδρου Αξιωματικού της δεκαετίας του ’60.

Μια εξήγηση για την παρουσία των οστών του συγκεκριμένου εφέδρου, κατά τον κ. Μαμαλάκη, είναι πως μάλλον όταν κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας έγινε η μεταφορά όλων των οστών στο Μνημείο…ίσως από λάθος, ίσως σκόπιμα-για να υπάρξει αποσυμφόρηση στο οστεοφυλάκιο του νεκροταφείου του Αγίου Κωνσταντίνου-να οδήγησαν εκεί και κιβώτια με νεκρούς που δεν σχετίζονταν με τη Μάχη της Κρήτης.

Επίσης δεν αποκλείει ανάμεσα στα οστά των Κρητών αγωνιστών να βρίσκονται οστά στρατιωτών που ήλθαν για να πολεμήσουν στο νησί μας από τη Θράκη κι άλλες περιοχές της χώρας.

Δυστυχώς όμως δεν είναι μόνο η βεβήλωση δια της απραξίας που έγινε στο συγκεκριμένο Μνημείο από τις αρμόδιες τοπικές Αρχές είναι κι εκείνη κάποιων ανθρώπων που χωρίς να σεβαστούν το χώρο άνοιξαν τις οστεοθήκες και απέσπασαν οστά.

Όσο κι αν ακούγεται αδιανόητο, συνέβη και αυτό!. Μας λέει ο κ. Μαμαλάκης πως με βεβαιότητα κάποιοι, μάλλον την δεκαετία του 1970-1980, «δανείστηκαν» οστά. Ίσως μάλιστα να ήταν φοιτητές ιατρικής. Και πως κατάλαβε ότι συνέβη αυτό; Πάνω σε κάποια εξ αυτών εντόπισε τομές, χρήση χημικών ουσιών και σημειώσεις που θα μπορούσαν να έχουν γίνει μόνο από κάποιον με γνώσεις ιατρικής.

Τώρα αν όσοι «δανείστηκαν» οστά από το Μνημείο για μελέτη ή άλλη χρήση τα επέστρεψαν όλα δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι.

Ο κ. Μαμαλάκης πάντως, με βάση τις εικόνες που αντίκρισε τότε εκτιμά πως τουλάχιστον το 80% των κιβωτίων με οστά νεκρών έχει χάσει την ταυτότητα του και δεν γνωρίζουμε ποιος νεκρός είναι στο καθένα απ αυτά.

Πέρα από την άθλια κατάσταση μέσα στο Μνημείο, να σημειώσουμε πως η εικόνα δεν ήταν καλύτερη έξω απ’ αυτό. Τα ιταλικά κανόνια, που βρίσκονταν δεξιά και αριστερά του, ήταν αφημένα στην τύχη τους και τα μετακινούσαν διάφοροι από δω κι από εκεί.

Με υπόδειξη του κ. Μαμαλάκη τότε, ο Δήμος παρενέβη και ασφάλισε τα κανόνια δένοντας τα στα σημεία όπου βρίσκονται σήμερα.

Επίσης ο χώρος καθαρίστηκε κάπως ενώ μπήκαν κλειδαριές στην πόρτα ώστε να μην μπαίνει μέσα ο κάθε περίεργος αφήνοντας και τα σκουπίδια του.

Βέβαια οι παρεμβάσεις αυτές να σημειώσουμε πως δεν αποτρέπουν το να εισέρχεται νερό της βροχής ακόμα και τώρα μέσα στο υπόγειο του Μνημείου.Τουλάχιστον οι 40 οστεοθήκες βρίσκονται πια σε ράφια που δεν φτάνει το νερό.

Δυστυχώς, όπως σημειώνει ο κ. Μαμαλάκης, στην Ελλάδα κι όχι μόνο στην Κρήτη και τα Ηράκλειο, δεν υπάρχει κουλτούρα συντήρησης τέτοιων μνημείων. Τα κατασκευάζουμε και μετά τα εγκαταλείπουμε. Τα θυμόμαστε στις επετείους και τα ευπρεπίζουμε λίγο εξωτερικά για να γίνει η εκδήλωση και μετά τα ξεχνάμε και πάλι.

Όμως αυτό δεν μας τιμά γιατί προερχόμαστε από πολιτισμούς όπου η απόδοση τιμών στους νεκρούς αποτελούσε ύψιστο θρησκευτικό και κοινωνικό καθήκον. Πόσο μάλλον όταν αυτοί οι νεκροί ήταν ήρωες.

Στο βωμό του εκσυγχρονισμού και της κουλτούρας του «άρπα κόλλα» εμείς αυτό το έχουμε ξεχάσει. Τιμούμε απλά γιατί, στην περίπτωση της Επετείου της Μάχης της Κρήτης, το ημερολόγιο δείχνει μήνα Μάιο και μας αρκεί εκείνες τις ημέρες να βάζουμε στεφάνια πάνω σε καθαρά μάρμαρα.Κάτω απ αυτά ας είναι μπερδεμένα τα οστά των πρωταγωνιστών, λειψά, και παραμελημένα.

Εξάλλου δεν έχουν φωνή για να μας πουν πως δεν τους σεβαστήκαμε.

Και για το τέλος, κάτι ακόμα που μας έθεσε ως προβληματισμό ο Κωστής Μαμαμαλάκης, γιατί να μην διαθέτουμε ένα καθαρά στρατιωτικό νεκροταφείο, όπως άλλες εθνικότητες έχουν κάνει για τους δικούς τους νεκρούς;

Ίσως αν είχαμε κάτι τέτοιο οι νεκροί της Μάχης της Κρήτης που τα οστά τους «υποφέρουν» μέσα στο υπόγειο του μνημείου της λεωφόρου Δημοκρατίας να ήταν πιο αναπαυμένοι…

(Οι φωτογραφίες αποτυπώνουν την κατάσταση στην οποία βρήκε το 2014 το Μνημείο ο κ. Μαμαλάκης και φυσικά υπάρχει υλικό και με την κατάσταση των οστών που για ευνόητους λόγους δεν μπορούμε να παρουσιάσουμε)