Ο ναός-στολίδι της Παναγίας Φανερωμένης στις Αρχάνες και η ιστορία του (Φωτογραφίες)

Στον κεντρικό δρόμο που διασχίζει τις Επάνω Αρχάνες δεσπόζει ο ναός της Παναγίας Φανερωμένης, ένας ναός γεμάτος θρύλους και παραδόσεις στενά συνδεδεμένος, διαχρονικά, με τους κατοίκους της όμορφης κωμόπολης.

Πρόκειται για ένα τρίκλιτο, καμορασκεπή ναό με εντυπωσιακά ξυλόγλυπτα τέμπλα και εικόνες, υποδειγματικά συντηρημένο.

Τα κλίτη του, που χωρίζονται με καμάρες, ανεγέρθηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους με το παλαιότερο να είναι εκείνο του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, (δεξιό) το οποίο με βάση την τοιχογραφία της εύρεσης χρονολογείται κατά τον 14^ο αιώνα.

Βέβαια στην πορεία φέρεται να υπέστη καταστροφές και να ανοικοδομήθηκε εκ νέου, γύρω στο 1690-1707 μ. Χ. Πολύ αργότερα προστέθηκαν τα κλίτη της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (κεντρικό) και των Αγίων Πάντων (αριστερό).

Την ύπαρξη του κλίτους του Ευαγγελισμού κατά τη Βενετοκρατία και μάλιστα με λειτουργία ως ενοριακού ναού με κατοικίες γύρω του αποδεικνύουν στοιχεία από συμβολαιογραφικά έγγραφα της περιόδου εκείνης, τα οποία εντόπισε η Αγγελική Πανοπούλου και συμπεριέλαβε στο βιβλίο της "Συντεχνίες και θρησκευτικές αδελφότητες στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη".

Το 1650 φέρεται να δραστηριοποιούνταν στην περιοχή σωματείο με την ονομασία «Θρησκευτική Αδελφότης Ορθοδόξων της Παναγίας της Φανερωμένης των Επάνω Αρχανών».

Κατά την πολύχρονη πολιορκία του Μεγάλου Κάστρου από τους Οθωμανούς οι περιοχές γύρω από το ναό όπως και οι ίδιες οι Αρχάνες υπέστησαν μεγάλες καταστροφές, ειδικά οι εκκλησίες τους. Τότε πιθανολογείται πως καταστράφηκε και ο ναός της Φανερωμένης με τη συνοικία του. Οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να φύγουν για να σωθούν επανερχόμενοι όταν πλέον όλο το νησί βρισκόταν στα χέρια των Οθωμανών. Τα σπίτια τους ξαναφτιάχτηκαν και τα χωράφια τους καλλιεργήθηκαν όμως ο ναός παρέμενε ερειπωμένος και το σημείο όπου ήταν κτισμένος, καλύφθηκε, με το πέρασμα των χρόνων, από βάτα.

Πως κτίστηκε το πρώτο κλίτος

Μια ωραία παράδοση εξιστορεί το πώς ανοικοδομήθηκε εκ νέου.

Ένα καλοκαιρινό βράδυ ένας Αρχανιώτης βοσκός που βρισκόταν στο βουνό του Γιούχτα, είδε ένα παράξενο φως στο σημείο όπου βλέπουμε σήμερα το ναό και τότε ήταν ερημιά και γύρω του ελαιώνας.

Αρχικά δεν έδωσε σημασία όμως το φως εμφανίστηκε και τα επόμενα βράδια ακόμα πιο δυνατό.

Είπε σε άλλους τι έβλεπε και το είδαν κι αυτοί, οπότε έγινε μια προσπάθεια να εντοπίσουν ακριβώς από πού βγαίνει το φως. Όμως τα βάτα και τα αγριόχορτα δεν τους το επέτρεπαν και δεν μπορούσαν να τα κόψουν γιατί το χωράφι ανήκε σε Οθωμανό Μπέη και μάλιστα σκληρό και βίαιο.

Η Παναγία όμως έδωσε τη λύση. Η όμορφη γυναίκα του Μπέη έμεινε έγκυος αλλά την ημέρα του τοκετού η κατάσταση της ήταν δύσκολη και η μουσουλμάνα μαμή φοβήθηκε να την ξεγεννήσει μην της πεθάνει στα χέρια. Ο Μπέης σε απόγνωση δεν ήξερε τι να κάνει . Ένας Αρχανιώτης υπηρέτης πήρε το θάρρος να του προτείνει να ζητήσει από την χριστιανή μαμή να βοηθήσει στον τοκετό.

Η μαμή ήταν μια νέα ανύπαντρη και ευσεβής γυναίκα που προσευχήθηκε στη Παναγία και κατάφερε να ξεγεννήσει την γυναίκα του Μπέη χωρίς επιπλοκές φέρνοντας στον κόσμο ένα αγοράκι.

Εκείνος τη ρώτησε, ενθουσιασμένος, για το καλό που έκανε τι ήθελε να της προσφέρει και η μαμή ζήτησε το χωραφάκι με τα βάτα απ όπου έβγαινε το φως εξηγώντας του μάλιστα ότι πρόκειται για τόπο αγιασμένο.

Ο Μπέης δεν της χάλασε χατίρι κι έτσι μπόρεσαν οι χριστιανοί του χωριού να ψάξουν και σκάβοντας να βρουν την εικόνα του Ευαγγελισμού της Παναγίας ζωγραφισμένη πάνω σε πέτρα. Η εικόνα αυτή εντοιχίστηκε αργότερα σε ξεχωριστή μικρή κόγχη στο νότιο τοίχο του κλίτους που αφιερώθηκε στον Ευαγγελισμό. Μπροστά σε αυτή την μικρή τοιχογραφία διατηρείται άσβεστο καντήλι ως τις μέρες μας.

Να σημειώσουμε πως ο ναός αποκαλείται της Παναγίας Φανερωμένης, λόγω του ότι το φως φανέρωσε την εικόνα της, όμως λέγεται και Παναγία Βατιανή αφού η εικόνα ήταν κρυμμένη στο χώμα κάτω από βάτα.

Βέβαια για να κτιστεί, επί Τουρκοκρατίας ο αρχικός μικρός ναός του Ευαγγελισμού στο σημείο πέρασε από σαράντα κύματα γιατί οι Οθωμανικές Αρχές του Μεγάλου Κάστρου δεν επέτρεπαν ανέγερση νέων ναών, κι όταν έμαθαν πως χτίζεται στις Αρχάνες διέταξαν να γκρεμιστεί.

Η παράδοση λέει πως οι Οθωμανοί γκρέμιζαν το ναό αλλά οι χριστιανοί τον ξανάφτιαχναν κι αυτό έγινε κάμποσες φορές. Την τελευταία φορά για να τους εμποδίσουν τους έκοψαν και το νερό. Εκείνοι όμως δεν το έβαλαν κάτω και άρμεξαν τα ζώα τους χρησιμοποιώντας το γάλα που συγκέντρωσαν επί τρεις ημέρες για να φτιάξουν μέσα σε μια νύχτα το ναό.

Σε όλη την προσπάθεια φυσικά πρωτοστάτησε η μαμή που λεγόταν Αρχογαροπούλα. Αυτή η γυναίκα αργότερα παντρεύτηκε ένα νέο μορφωμένο Αρχανιώτη, τον Παύλο, ο οποίος χειροτονήθηκε ιερέας. Μάλιστα μια εικόνα που συναντάμε στην Φανερωμένη γράφει: «Αφιέρωσις της δούλης του Θεού Μαρίας Πρεσβυτέρας Αρχογαροπούλας». Ο ιερέας σύζυγος της όταν πέθανε ενταφιάστηκε μέσα στο ναό καθώς στο δάπεδο του,, σε ανακαινιστικές εργασίες, βρέθηκε ταφόπλακα που έγραφε «Παύλου Ιερέως».

Το 1720 το αρχικό κλίτος του Ευαγγελισμού συμπληρώθηκε με το κλίτος της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και το 1844, όπως μαρτυρά χαραγμένη επιγραφή στο βόρειο τοίχο του ναού, επεκτάθηκε προς το βορρά με το κλίτος των Αγίων Πάντων αλλά κι ένα γυναικωνίτη.

Ο περίβολος του ναού χρησιμοποιήθηκε ως κοιμητήριο μέχρι τις αρχές του 21^ου αιώνα. Νοτιοδυτικά κτίστηκε ένας μικρός καμαροσκέπαστος ναός που τιμά τον Άγιο Αντώνιο.

Στη μεγάλη Κρητική Επανάσταση ο ναός της Φανερωμένης λεηλατήθηκε άγρια από τον όχλο των αλλόθρησκων και στη συνέχεια κάηκε. Κάποιες από τις εικόνες του τέμπλου καθώς και η δεσποτική εικόνα του Χριστού φέρουν ίχνη φωτιάς.

Ένα μικρό μουσείο

Στο ναό φυλάσσονται εικόνες που χρονολογούνται από τον 16^ο μέχρι και τον 20^ο αιώνα καθώς κι άλλα σημαντικά εκκλησιαστικά κειμήλια που προέρχονται από αρκετούς ναούς των Αρχανών. Μάλιστα αυτή την περίοδο γίνονται εργασίες ώστε με βάση σύγχρονη μελέτη να επανεκτεθούν στο χώρο, ο οποίος θα είναι λατρευτικός και παράλληλα εκκλησιαστικό και ιστορικό μουσείο για την περιοχή.

Θρύλοι και παραδόσεις

Υπάρχουν πολυάριθμοι θρύλοι και παραδόσεις που συνδέονται με την Παναγία Φανερωμένη των Αρχανών.

Μια εξ αυτών αναφέρει πως το 1866 ο ιερέας των Αρχανών με το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο μετέφεραν τρεις σημαντικές εικόνες από το ναό στο Ηράκλειο γιατί κινδύνευαν καθώς ήταν σε εξέλιξη Επανάσταση ενάντια στους Οθωμανούς. Πήραν μαζί τους και το αναμμένο καντήλι και με δεήσεις και ύμνους τις μετέφεραν στο σπίτι κάποιου Αμάμπιλου στο Ηράκλειο που ναι μεν ήταν χριστιανός αλλά είχε επιρροή στους Οθωμανούς και δεν υπήρχε περίπτωση να τον πειράξουν.

Μαζί με τις εικόνες και το καντήλι του έδωσαν και λάδι για να παραμένει πάντα αναμμένο. Σαράντα ημέρες μετά πήγαν να πάρουν πίσω τις εικόνες και το λάδι δεν είχε καταναλωθεί καθώς όπως τους εξήγησε ο Αμάμπιλος το καντήλι έκαιγε χωρίς να χρειαστεί ανανέωση το λάδι του.

Μια άλλη ιστορία που διασώθηκε λέει πως κάποτε μπήκαν στο ναό Οθωμανοί κι ένας εξ αυτών θεώρησε πως τα μάτια της Παναγίας ήταν καρφωμένα πάνω του και οργισμένος έβγαλε το πιστόλι και πυροβόλησε την εικόνα της . Η σφαίρα όμως ακούμπησε την εικόνα άλλαξε φορά και επέστρεψε σ εκείνον σκοτώνοντας τον.

Ένας της παρέας του είδε τι έγινε και χτύπησε την εικόνα με μαχαίρι, όμως κι εκείνο στράφηκε προς τον ίδιο και του έκοψε το χέρι. Τρομαγμένοι οι υπόλοιποι θέλησαν να φύγουν αλλά ένας άνεμος έκλεισε τις πόρτες και δεν άνοιγαν. Παρακάλεσαν τότε την Παναγία να τους αφήσει να φύγουν και ως αντάλλαγμα θα της άφηναν ότι είχαν επάνω τους. Πράγματι οι πόρτες άνοιξαν και στο παγκάρι μετά βρέθηκαν ένα σωρό νομίσματα. Η φθορά στην εικόνα από τα χτυπήματα είναι ορατή και σήμερα καθώς έγινε στο σημείο προσθήκη ξύλου.

Υπάρχουν ακόμα πολλές ιστορίες για νυχτερινές Θείες Λειτουργίες από αγγέλους που άκουγαν ιερείς και περίοικοι, για την εμφάνιση μιας μαυροφορεμένης γυναίκας σε κάποιους Αρχανιώτες η οποία θεώρησαν πως ήταν η Παναγία αλλά και για άλλα θαυμαστά και μη εξηγήσιμα με τη λογική πράγματα που συνέβησαν όχι μόνο παλιά αλλά και στους νεώτερους χρόνους με επίκεντρο το ναό της Παναγίας Φανερωμένης.

(Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από την 4^η έκδοση του βιβλίου «Η εκκλησία της Παναγίας της Φανερωμένης των Αρχανών-Μια εκκλησία γεμάτη θρύλους και παραδόσεις» του Νίκου Γ. Χριστινίδη, έκδοση της Ενορίας Επάνω Αρχανών, το οποίο ευγενικά μας δώρισε ο Αρχιμανδρίτης π. Δημήτριος Πολιτάκης ιεροκήρυκας της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης και προϊστάμενος της Ενορίας. Ευχαριστίες και στον εφημέριο της ίδιας Ενορίας Πρωτοπρεσβύτερο π. Γεώργιο Γεράκη για τη συνδρομή του στην αναζήτηση πληροφοριών)