Ο δρόμος της ανάπτυξης που ακολουθούν τα Αστερούσια με μεθοδικά και μελετημένα βήματα (Φωτο)

 

Τα Αστερούσια αποτελούν μέχρι σήμερα μια παρθένα περιοχή με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος, παραδόσεις, ιστορία, πολιτιστικούς θησαυρούς.

Σε αυτό τον τόπο που τον χαρακτηρίζει η απομόνωση, λόγω του ιδιαίτερου αναγλύφου του, συναντάμε ωστόσο ένα ξεχωριστό κεφάλαιο προοδευτικότητας που διαφέρει απ' αυτό που έχουμε συνηθίσει στις μέρες μας να αποκαλούμε πρόοδο στην τουριστική Κρήτη.

Οι Αστερουσιανοί επιζητούν την ανάπτυξη αλλά θέτουν τους δικούς τους όρους ως προς αυτήν γιατί θέλουν να διατηρήσουν τον αυθεντικό χαρακτήρα του τόπου τους.

Δεν τους ενδιαφέρει ο μαζικός τουρισμός, δεν θέλουν να ξεφυτρώνουν στις παραλίες τους πεντάστερα μεγαθήρια, δεν θέλουν στο βωμό του χρήματος να χάσουν την ηρεμία και τη γαλήνη τους.

Γι αυτό και με προσεκτικά βήματα μέχρι τώρα χαράσσουν ένα δρόμο που θα κρατήσει ζωντανά τα χωριά τους αλλά χωρίς να θυσιάσουν το άγριο και επιβλητικό περιβάλλον όπου ζουν, ούτε τον πολιτισμό που σμίλευσε η απομόνωση τους από τα μεγάλα αστικά κέντρα.

Με αφορμή την ολοκλήρωση των ενεργειών προβολής, ενημέρωσης και εξοικείωσης  με το Δίκτυο Πεζοπορικών Διαδρομών «Asterousia Trails» του Δήμου Γόρτυνας βρεθήκαμε στην καρδιά των Αστερουσίων, στα Καπετανιανά, και είδαμε ιδίοις όμμασι όσα συμβαίνουν και σχεδιάζονται σε αυτή την ιδιαίτερη περιοχή της Κρήτης.

Το Δίκτυο Πεζοπορικών Διαδρομών «Asterousia Trails» είναι ένα έργο που συμπληρώνει την προσπάθεια, που ξεκίνησε τα τελευταία χρόνια, για ανάδειξη του μοναδικού φυσικού και πολιτιστικού πλούτο των Αστερουσίων ενισχύοντας τις προοπτικές βιώσιμης ανάπτυξης της περιοχής μέσα από τον τουρισμό υπαίθρου (ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ).

Το ευρύ δίκτυο των έντεκα πεζοπορικών διαδρομών, συνολικού μήκους 40,6 χιλιομέτρων, που αναπτύχθηκε είναι ένα από τα κομμάτια των δράσεων που συμπληρώνουν το σχεδιασμό ο οποίος ξεκίνησε  το 2020 όταν τα Αστερούσια εντάχθηκαν στο Παγκόσμιο Δίκτυο Αποθεμάτων Βιόσφαιρας (MAB: Man & Biosphere).

Μέσα από το έργο του δικτύου αυτών των διαδρομών, με ανάδοχο την εταιρεία ΕΤΑΜ ΑΕ Γιώργος Πετράκης, αναδεικνύονται τα μοναδικά τοπία των Αστερουσίων, μνημεία της πολιτιστικής τους κληρονομιάς και παραδοσιακοί οικισμοί συμβάλλοντας στην καθιέρωση των Αστερουσίων ως ενός ξεχωριστού προορισμού πεζοπορίας και φυσιολατρικού τουρισμού.

Δεν είναι όμως για τα Αστερούσια μοναδικό ζητούμενο ο τουρισμός, τον οποίο θεωρούν ως ένα από τα εργαλεία  για να μπορέσει ο τόπος τους να κρατηθεί ζωντανός και οι άνθρωποι να παραμείνουν στα χωριά τους σε συνθήκες ευημερίας.

Η Πρόεδρος του Αποθέματος Βιόσφαιρας MAB UNESCO-(Τοπική Επιτροπή Διαχείρισης Αστερουσίων) και του  Συνδέσμου Προστασίας Αστερουσίων, Θεανώ Βρέντζου Σκορδαλάκη, ανέπτυξε, σε συνάντηση που έγινε στα Καπετανιανά, το όραμα για την περιοχή τους αλλά και όσα σχεδιάζονται για να το κάνουν πράξη.

Τι είναι τα Αποθέματα Βιόσφαιρας

Τα Αποθέματα Βιόσφαιρας είναι χερσαίες και θαλάσσιες περιοχές οι οποίες συμπεριλαμβάνουν πολύτιμα οικοσυστήματα, ξεχωριστό πολιτισμό  και κοινωνίες που επιθυμούν να συνδυάσουν την προστασία του οικοσυστήματος με την αειφόρο χρήση του.

Έχουν σκοπό την προώθηση και επίδειξη μιας ισορροπημένης σχέσης μεταξύ ανθρώπου και βιόσφαιρας. Κι είναι άξιο αναφοράς πως τα Αποθέματα Βιόσφαιρας θέλουν τον άνθρωπο να ζει στον τόπο του και να μην είναι ξεκομμένος απ αυτόν, να τον προστατεύει και να τον αναδεικνύει.

Οι εθνικές κυβερνήσεις αναλαμβάνουν, από την πλευρά τους, την υποχρέωση σχεδιασμού ειδικών αναπτυξιακών προγραμμάτων για την προστασία και προβολή των περιοχών αυτών αξιοποιώντας τα σημαντικά αποθέματα που διαθέτουν σε επίπεδο περιβάλλοντος και πολιτισμού και ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια που η κλιματική κρίση απειλεί τον πλανήτη μας.

Στα Αποθέματα Βιόσφαιρας της UNESCO εντάχθηκαν το 2020 (μετά από 1,5 χρόνο προετοιμασίας)  τα Αστερούσια  γιατί θεωρήθηκε πως είναι μια περιοχή που πληροί όλες τις προϋποθέσεις. Είναι ένας τόπος που κατοικείται από την Πρωτομινωική Περίοδο διατηρώντας αναλλοίωτα ήθη και έθιμα, παραδόσεις και συνολικά τον πολιτισμό του. Οι άνθρωποι των Αστερουσίων έχουν μια ιδιαίτερη κουλτούρα και νοοτροπία καθώς ο ίδιος ο τόπος σμίλευσε το χαρακτήρα τους.

Είναι σημαντικό στο σημείο αυτό να πούμε πως σε όλο τον κόσμο υπάρχουν 796 Αποθέματα Βιόσφαιρας ενώ στην Ελλάδα μόλις τέσσερα με τα δυο να  βρίσκονται στην Κρήτη, δηλαδή τα Αστερούσια, που εντάχθηκαν σύμφωνα με τις νέες προδιαγραφές που τέθηκαν, και το Φαράγγι της Σαμαριάς που υπήρχε ήδη και χρειάζεται επικαιροποίηση ώστε να προσαρμοστεί στις σύγχρονες προδιαγραφές. Τα άλλα δυο είναι ο Όλυμπος και ο Πάρνωνας με το Ακρωτήριο Μαλέας.

Σύμφωνα με την κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη, σημαντικό ρόλο έπαιξε το Απόθεμα  Βιόσφαιρας των Αστερουσίων ώστε να έχουμε τελευταία και την ένταξη των Μινωικών Ανακτόρων στην UNESCO.

Είναι, πρόσθεσε η ίδια, μεγάλη επιτυχία για την Κρήτη αυτό που συμβαίνει γιατί ανοίγουν ευκαιρίες για ευρωπαϊκά προγράμματα.

Τα Αποθέματα Βιόσφαιρας έχουν το καθένα τη δική του Επιτροπή Διαχείρισης, η οποία αποτελεί τα "μάτια" της UNESCO έχοντας ως βασική υποχρέωση τη χάραξη αναπτυξιακής προοπτικής.

Είναι η Επιτροπή Διαχείρισης εκείνη που λογοδοτεί στην UNESCO και οφείλει να διατηρεί τον τόπο στην λογική της αειφορίας ώστε στους ελέγχους, που γίνονται  κάθε πέντε χρόνια αλλά και ενδιάμεσα, να μην παρεκκλίνει η περιοχή από τους στόχους που έχουν τεθεί.

Κι αυτό γιατί πάντα ελλοχεύει ο κίνδυνος μια περιοχή να απενταχθεί από τα Αποθέματα Βιόσφαιρας εφόσον πάψει να καλύπτει τις προδιαγραφές της UNESCO.

Στην τοπική Επιτροπή Διαχείρισης των Αστερουσίων, όπου είναι πρόεδρος η κ. Βρέντζου-Σκορδαλάκη, μετέχουν οι πέντε δήμοι των Αστερουσίων (Γόρτυνας, Φαιστού, Αρχανών Αστερουσίων, Μινώα Πεδιάδας και Βιάννου), η Περιφέρεια Κρήτης, η Αρχαιολογική Υπηρεσία και 25 άλλοι φορείς.

Πεζοπορικές αλλά και ποδηλατικές διαδρομές

Η Επιτροπή αυτή έχει εκπονήσει ένα ειδικό Αναπτυξιακό Σχέδιο για τα Αστερούσια το οποίο περιλαμβάνει συγκεκριμένες δράσεις.

Στο πλαίσιο αυτών των δράσεων εντάσσεται και το Δίκτυο Πεζοπορικών Διαδρομών «Asterousia Trails», το οποίο καλύπτει περιοχές του Δήμου Γόρτυνας.

Και δεν είναι μόνο αυτό καθώς ετοιμάζονται για υποβολή ποδηλατικές διαδρομές, από τη μια πλευρά των Αστερουσίων ως την άλλη (κόλπος Μεσαράς μέχρι Τσούτσουρα).

Σε ότι αφορά στις ποδηλατικές διαδρομές και την υλοποίηση τους, εξήγησε η κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη πως η Περιφέρεια Κρήτης δημιούργησε τις Ολοκληρωμένες Χωρικές Επενδύσεις (ΟΧΕ) στις οποίες εντάσσει τις εμβληματικές περιοχές Unesco. Με αυτό τον τρόπο μπορεί να προωθήσει έργα μέσω ΕΣΠΑ και γενικότερα με ευρωπαϊκούς και εθνικούς πόρους ώστε να τις στηρίξει και να τις αναπτύξει περαιτέρω.

Είναι σημαντικό που στη Περιφέρεια Κρήτης, τόνισε στο σημείο αυτό η Γενική Διευθυντήρια της ΕΤΑΜ ΑΕ Χρύσα Πάγκαλου, οι ΟΧΕ στρέφονται προς την ανάπτυξη της ενδοχώρας. Στρατηγικά η απόφαση αυτή, πρόσθεσε, ανοίγει δρόμους καθώς οι ΟΧΕ είναι το μοναδικό εργαλείο πολύταμειακό και πολύτομεακό. Μπορεί να αντλήσει χρήματα από το ΠΕΠ κι από μια σειρά άλλων ταμείων εκτός Ελλάδας.

Το Ε4 συμπληρώνεται

Η Επιτροπή Διαχείρισης των Αστερουσίων, στο πλαίσιο των δράσεων της, κατάφερε και πήρε έγκριση από την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Ορειβασίας και ήδη έχει ώριμες μελέτες προς υποβολή ώστε να καλύψει το Ε4 και περιοχές των Αστερουσίων, καθώς μέχρι σήμερα δεν υπήρξε μέριμνα για κάτι τέτοιο.

Η κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη εξήγησε πως το μονοπάτι Ε4 ουσιαστικά σταματούσε στο Ζαρό και προχωρούσε μέσω Επισκοπής φθάνοντας στο Οροπέδιο Λασιθίου. Η Επιτροπή Διαχείρισης των Αστερουσίων διεκδίκησε να γίνει εκτροπή του Ε4 από το Ζαρό στον κόλπο της Μεσαράς κι από εκεί να περάσει όλα τα Αστερούσια και τα χωριά τους συναντώντας στο Οροπέδιο Λασιθίου το υπόλοιπο μονοπάτι.Με αυτό τον τρόπο το Ε4 θα διασχίζει στην πράξη κι όχι νοερά όλη την Κρήτη.

Το Ε4 και μαζί το VIA FERATA, με εντυπωσιακές προδιαγραφές, θα υποβληθούν για χρηματοδότηση στο Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης.

Με αυτά τα έργα τα Αστερούσια από πλευράς τουρισμού υπαίθρου (πεζοπορικός, αναρριχητικός, ποδηλατικός, αγροτουρισμού κ.α) θα παρουσιάζουν μια ολοκληρωμένη εικόνα.

Και, όπως ειπώθηκε, το ολοκληρωμένο δίκτυο διαδρομών των Αστερουσίων δεν θα μείνει μόνο του και αποκομμένο από την υπόλοιπη Κρήτη καθώς, στη συνέχεια, θα ενωθεί με όλα τα υπόλοιπα δίκτυα διαδρομών που έχουν αναπτυχθεί στο νησί . Δηλαδή μελλοντικά μέσα από μια ενιαία ιστοσελίδα ο πεζοπόρος, ντόπιος ή ξένος, θα μπορεί να επιλέξει ποια διαδρομή θα ακολουθήσει και πως θα κινηθεί σε αυτή από τη μια γωνιά της Κρήτης ως την άλλη.

Τοπικό brand Αστερουσίων

Ανεξάρτητα όμως από τις δράσεις και έργα που γίνονται ή θα γίνουν με ζητούμενο το φυσιολατρικό τουρισμό ο στόχος για τα Αστερούσια, επεσήμανε η κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη, είναι «Να στηρίξουμε τον άνθρωπο που ζει εδώ, να στηρίξουμε τον κτηνοτρόφο που δραστηριοποιείται εδώ, τον αγρότη και κάθε παραγωγό κάνοντας τον να καταλάβει πως μπορεί να έχει μεγάλα οφέλη σε επίπεδο εισοδήματος. Κι αυτό θα γίνει όταν αντιληφθεί πως τα προϊόντα που παράγονται σε αυτό το εξαιρετικό περιβάλλον, μπορούν να έχουν μια πολύ ισχυρή ταυτότητα».

Αυτό είναι το επόμενο βήμα, μετά τον τουρισμό υπαίθρου, για την περιοχή των Αστερουσίων.

«Το ότι  όλα τα κρεοπωλεία παρουσιάζουν στους πελάτες τους ως το καλύτερο κρέας το αρνί και το κατσίκι των Αστερουσίων πρέπει να το αξιοποιήσουμε, προς όφελος των κτηνοτρόφων», ανέφερε η κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη .

Στο σημείο αυτό ο Μάρκος Σκορδαλάκης, ιδιοκτήτης της αγροτουριστικής μονάδας Θαλόρη, η οποία έχει αναπτύξει και μια πρότυπη φάρμα με ζώα στην περιοχή, πρότεινε να εξεταστεί σοβαρά το ενδεχόμενο οι κτηνοτρόφοι των Αστερουσίων να ακολουθήσουν το παράδειγμα των συναδέλφων τους στους Καλαρρύτες Ιωαννίνων.

Η κτηνοτροφία στους Καλαρρύτες βασίζεται παραδοσιακά στη νομαδική εκτροφή της εξαιρετικά σπάνιας και ανθεκτικής φυλής «Καλαρρύτικο» πρόβατο.

Οι ντόπιοι παραγωγοί είναι οργανωμένοι σε εκτατικά τσελιγκάτα και συνεργάζονται με συλλόγους και τοπικές Ομάδες Παραγωγών για την πιστοποίηση και εμπορική ανάδειξη των προϊόντων τους τα οποία απολαμβάνουν πολύ καλές τιμές.

Η «λογική του σορού», είπε ο ίδιος: «Απέδειξε ότι δεν λειτουργεί ούτε στο λάδι, ούτε στο κρέας, ούτε σε όλα τα άλλα προϊόντα και δεν αποδίδει ικανοποιητικό εισόδημα, οπότε πρέπει να υπάρξει στροφή προς την ταυτότητα».

Τα αστερουσιανά πρόβατα, παρότι αποτελούν αυτόχθονα φυλή, δεν έχουν ακόμα αναγνωριστεί, πράγμα που η κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη δεσμεύθηκε να δει η Επιτροπή Διαχείρισης των Αστερουσίων στο πλαίσιο των ενεργειών που θα κάνει για το τοπικό brand Αστερουσίων.

Στο θέμα της πιστοποίησης, σημείωσε η ίδια, υπάρχει ένα γενικότερα θέμα στην Κρήτη όπως και στην προώθηση της οικοτεχνίας που μπορεί να δώσει διεξόδους κι αποτελεί το σημαντικότερο εργαλείο ανάπτυξης της υπαίθρου.

Ενώ, όπως χαρακτηριστικά είπε η Πρόεδρος της τοπικής Επιτροπής Διαχείρισης, η οικοτεχνία θεσμοθετήθηκε από την Περιφέρεια Κρήτης (με ώθηση από το Δημήτρη Ψαρά που γνώριζε καλά το αντικείμενο από την Ιταλία) αυτή τη στιγμή υπάρχουν στη χώρα πάνω από 3000 οικοτεχνικές επιχειρήσεις και στην Κρήτη κολλήσαμε στις 250, ίσως και λιγότερες, ενώ στα Αστερούσια αυτής της κατηγορίας οι επιχειρήσεις είναι ελάχιστες.

Το ζήτημα συνεργασίας μέσω εκπαίδευσης αγροτών και κτηνοτρόφων των Αστερουσίων με τη Γεωργική Σχολή Μεσαράς έθεσε η συνεργάτιδα του Δημάρχου Γόρτυνας και στέλεχος του γραφείου Παιδείας του Δήμου, Μαρία Σφακιανάκη. Μια ιδέα που θεωρήθηκε υλοποιήσιμη και μπορεί να προχωρήσει.

Ακόμα μια ιδέα που τέθηκε, στη διάρκεια της συζήτησης στα Καπετανιανά, και η οποία θα μπορούσε να πάρει σάρκα και οστά στο πλαίσιο των δράσεων ανάπτυξης των Αστερουσίων, είναι να δημιουργήσουν οι κτηνοτρόφοι επισκέψιμες φάρμες έτσι ώστε ο επισκέπτης του τόπου να μπορεί να περπατήσει στα Αστερούσια, να γνωρίσει τα χωριά και τον πολιτισμό τους, καθώς και την τοπική παραγωγή που έχει τη δική της ταυτότητα, και γιατί όχι απλά την εκτροφή του αστερουσιανού προβάτου ή την τυροκόμηση σε τέτοιες επισκέψιμες φάρμες.

Ψηφιακό Μουσείο και εκπαίδευση στα σχολεία

Πρόκειται για ένα σημαντικό εργαλείο που προωθείται στην περιοχή των Αστερουσίων και βρίσκεται σε καλό δρόμο. Το ψηφιακό μουσείο θα λειτουργήσει στο παλιό Δημοτικό Σχολείο των Καπετανιανών, κοντά στο πρώτο Πανεπιστήμιο Κρήτης, στην Μονή των Τριών Ιεραρχών. Το Ψηφιακό Μουσείο θα προσφέρει ψηφιακή ξενάγηση και ενημέρωση των επισκεπτών πάνω στο πολιτιστικό και περιβαλλοντικό απόθεμα των Αστερουσίων.

Τα 382 μνημεία της περιοχής (θρησκευτικά, μινωικά, σπήλαια, περιβαλλοντικά κ.α) μαζί με τα φαράγγια, τα μονοπάτια κι όλο τον πλούτο των Αστερουσίων θα επικοινωνούνται μέσω του συγκεκριμένου μουσείου το οποίο έχει ενταχθεί στις ΟΧΕ.

Να σημειώσουμε επίσης άλλη μια σημαντική ενέργεια που προχωρά στα Αστερούσια με την ένταξη πέντε σχολικών μονάδων στο Εθνικό Δίκτυο Σχολείων την UNESCΟ σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας και την Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης.  Πρόκειται για  σχολεία της Βαγιωνιάς , της Πόμπιας και του Χάρακα ενώ έχουν προσκληθεί και σχολεία από Αγίους Δέκα κι άλλες περιοχές.

Σε αυτά τα σχολεία η MAB UNESCΟ θα εκπαιδεύσει τα παιδιά, μέσα από τη διάθεση μιας διδακτικής ώρας, πάνω σε ζητήματα περιβάλλοντος και πολιτισμού.

Δενδροφύτευση με παραγωγικές χαρουπιές

Μπροστά μπήκε εξάλλου η τοπική Επιτροπή Διαχείρισης της UNESCΟ στην προώθηση της δενδροφύτευσης των Αστερουσίων, που μερικούς αιώνες πριν ήταν κατάφυτα από χαρουπιές και πεύκα. Μια παλιά ιδέα, λοιπόν, που θα πάρει σάρκα και οστά με τη δημιουργία οάσεων πρασίνου σε ρέματα, και στηρίζεται από την Περιφέρεια Κρήτης και τον Αντιπεριφερειάρχη Κλιματικής Αλλαγής Γιάννη Αναστασάκη.

Τα Αστερούσια ως ένα από τα νοτιότερα σημεία της Ευρώπης αποτελούν  δείκτη κλιματικής αλλαγής.Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χρηματοδοτεί τις δράσεις προστασίας του περιβάλλοντος και πρασινίσματος οπότε δεν υπήρξε καμιά αντίρρηση ως προς το να προχωρήσει η δενδροφύτευση στα Αστερούσια  με παραγωγικές χαρουπιές.

Αυτά τα δέντρα, όπως είπε η κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη, ενισχύουν όχι μόνο το πράσινο συμβάλλοντας στην ανάσχεση της κλιματικής κρίσης αλλά προσφέρουν μέσω των χαρουπιών τροφή στα ζώα λειτουργώντας και ως αντιπυρικός φράκτης στον τόπο.

Όλα αυτά τα έργα που περιγράφηκαν παραπάνω θεμελιώνουν, υπογράμμισε η κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη την τοπική ανάπτυξη.

Τα σκουπίδια και άλλοι κίνδυνοι

Το μόνο στενάχωρο στην όλη προσπάθεια που γίνεται στα Αστερούσια, είπε ωστόσο η ίδια , είναι πως δεν έχουν εξαλειφθεί πλήρως οι εστίες σκουπιδιών. Υπάρχει βελτίωση σε σχέση με το παρελθόν αλλά πρέπει ακόμα να γίνουν πράγματα ώστε να μην βλέπουμε σκουπίδια στους δρόμους κι έξω από τους κάδους και σε ρυάκια.

Η Πρόεδρος της Τοπικής Επιτροπής Διαχείρισης ΜΑΒ UNESCO επεσήμανε με έμφαση πως η UNESCΟ ζητάει και απαιτεί, για να παραμείνουν οι περιοχές που έχουν ενταχθεί στα Αποθέματα Βιόσφαιρας, να διατηρηθεί η αειφορία τους, δηλαδή να κρατήσουν άθικτο το περιβαλλοντικό και πολιτισμικό κεφάλαιο που οδήγησε στην ένταξη τους. Αν αυτά διαταραχθούν τότε η απένταξη καραδοκεί.

Υπερβόσκηση

Κι ένα από τα ζητήματα που πρέπει να  αντιμετωπιστεί στην περιοχή είναι η  υπερβόσκηση.

Γι αυτό, ειδικά, λύση μπορεί να είναι η εκ περιτροπής βόσκηση. Δηλαδή οι κτηνοτρόφοι που διαθέτουν μεγάλες εκτάσεις με βοσκοτόπια να τα χωρίσουν σε ζώνες και να βόσκουν τα ζώα τους εκ περιτροπής σε αυτές ώστε να προλαβαίνει η βλάστηση να αναπτυχθεί.

Για να προχωρήσει κάτι τέτοιο, το οποίο προβλέπει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χρειάζεται συνεργασία με την Περιφέρεια και τους Δήμους και φυσικά συνεργασία των κτηνοτρόφων, καθώς κατά το παρελθόν, όταν είχε προκηρυχτεί αυτό το πρόγραμμα στην Κρήτη, το ενδιαφέρον ήταν πολύ περιορισμένο.

Συντήρηση και διασύνδεση μνημείων

Επιπλέον θα πρέπει τα μνημεία της περιοχής, κυρίως εκκλησίες, να συντηρούνται και να μην αφήνονται στο έλεος της καταστροφής που προκαλεί ο χρόνος. Και στα Αστερούσια συναντάμε σημαντικά τέτοια μνημεία.

Τα Αστερούσια μετρούν τέσσερις δικούς τους Αγίους ενώ καταγράφηκε το πέρασμα από την περιοχή άλλων έξι Αγίων που έχουν αφήσει το αποτύπωμα τους.

Και δεν είναι μόνο τα θρησκευτικά μνημεία, είναι και τόσα άλλα που διαθέτει η περιοχή, όπως για παράδειγμα η Κουμάσα, όπου πραγματοποιείται μια σημαντική ανασκαφή.

Η διασύνδεση αρχαίων και βυζαντινών μνημείων, που βρίθουν στα Αστερούσια, είναι επίσης ένα ζητούμενο που σχεδιάζεται να υλοποιηθεί.

Οι αναβαθμίδες

Η αξιοποίηση αναβαθμίδων, που είναι στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, δεν θα μείνει εκτός για τα Αστερούσια μια και διαθέτουν πολυάριθμες. Αυτές μπορούν να ζωντανέψουν και υπάρχει χρηματοδότηση που μπορεί να αντληθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

«Είναι μέσα στη στρατηγική μας και αυτό», τόνισε ο κ. Βρέντζου Σκορδαλάκη εξηγώντας πως  γίνονται ενέργειες ώστε το σχετικό πρόγραμμα να ανοίξει στο αρμόδιο Υπουργείο αλλιώς θα απευθυνθούν απευθείας στην ίδια την ΕΕ.

Στην Κύπρο, που αναφέρθηκε ως παράδειγμα, οι αναβαθμίδες ξαναζωντανεύουν με κοινοτικές χρηματοδοτήσεις αλλάζοντας την εικόνα των βουνών.