Το Castel Nuovo στη Μεσαρά-Η δομή και λειτουργία του κατά τη Βενετοκρατία

 

 

Η Μεσαρά κατά την Βενετοκρατία προστατευόταν από δύο κάστρα, τα οποία προσδιόριζαν και τις ομώνυμες καστελανίες της περιοχής.Βόρεια το κάστρο Καινούργιο, το castellum ή castrum Novum και δυτικά, κοντά στην ακτή, το κάστρο Πυργιώτισσας, castellum ή castrum Pirgiotisse.

Το πρώτο από τα κάστρα ήταν κτισμένο στη θέση Ψηλό Καστέλι του σημερινού χωριού Καστέλι Καινούργιου.

Σύμφωνα με τον Γιάννη Χρηστάκη, το κάστρο Novum ή Nuovo, όπως οι περισσότεροι το γνωρίζουμε, κτίσθηκε από τον Ερρίκο Πεσκατόρε το 1206 και ονομάστηκε Καινούργιο πιθανόν επειδή το κατασκεύασε από την αρχή και δεν το βρήκε έτοιμο για να το επισκευάσει και να το προσαρμόσει στις ανάγκες του.

Την ονομασία αυτή διατήρησαν και οι Βενετοί στη συνέχεια με το Κάστρο να γίνεται έδρα του καστελάνου και γύρω του να δημιουργείται βούργος (συνοικία).Η είσοδος στο κάστρο γινόταν από τη νότια πλευρά μέσω απότομης σκάλας.

Στην Επανάσταση των Δυο Συβρίτων (1230-1236) το κάστρο καταλήφθηκε από τους επαναστάτες στους οποίους αναγκάστηκε να το παραδώσει ο Καστελάνος Κορράντο Ντε Μιλένα.

Αργότερα, στην Επανάσταση των Καλλέργηδων (1363-1367) κατά των Βενετών οι επαναστάτες επιχείρησαν ξανά να καταλάβουν το κάστρο αλλά δεν τα κατάφεραν καθώς ήταν καλά οχυρωμένο.

Όπως αναφέρει ο Χαράλαμπος Γάσπαρης, τα κάστρα της Μεσαράς κατείχαν σημαντική θέση για την προστασία της περιοχής τόσο από εσωτερικούς όσο και από εξωτερικούς εχθρούς.

Βρίσκονταν σε ετοιμότητα για πειρατικές κυρίως επιθέσεις από τη θάλασσα, αλλά και για επιθέσεις επαναστατών. Τόσο το Castel Nuovo όσο κι εκείνο της Πυργιώτισσας έπαιζαν κομβικό ρόλο, στο νότιο πέρασμα από τις τούρμες της Απάνω και Κάτω Συβρίτου του διαμερίσματος Ρεθύμνου προς το διαμέρισμα του Χάνδακα.

Έτσι μπορούσαν να αντιμετωπίσουν εισβολή από τα νοτιοδυτικά, από τις περιοχές δηλαδή στις οποίες για έναν και πλέον αιώνα ενδημούσαν σημαντικά επαναστατικά κινήματα.

Ο καστελάνος, που έδρευε σε κάθε κάστρο, ήταν ένα σημαντικό πρόσωπο για τους κατοίκους των χωριών κάθε καστελανίας, καθώς δεν ήταν απλώς ένας στρατιωτικός αξιωματούχος που έλεγχε τη φρουρά του κάστρου και ήταν επιφορτισμένος με την ασφάλεια της περιοχής, αλλά είχε και άλλες μόνιμες ή έκτακτες διοικητικές και δικαστικές αρμοδιότητες.

Πλάι του, ως βοηθό, είχε έναν έμμισθο γραμματέα, που διοριζόταν από την κεντρική κυβέρνηση της Κρήτης, όπως και ο ίδιος ο καστελάνος.

Τα κάστρα της Κρήτης γενικότερα, επισημαίνει ο Χ. Γάσπαρης, δεν ήταν, όμως, μόνο στρατιωτικές θέσεις, προορισμένες να υπερασπίζονται τη βενετική κυριαρχία και να διαφυλάσσουν την ασφάλεια της περιοχής που έλεγχαν, αλλά και σημαντικοί οικισμοί εντός και εκτός των τειχών τους, οι οποίοι κατείχαν κεντρική θέση στη ζωή των κατοίκων των χωριών της κάθε καστελανίας.

Επρόκειτο κατά κανόνα για σχετικά μεγάλους οικισμούς με κάποια διοικητική και οικονομική λειτουργία.

Στο κάστρο, εκτός από τον καστελάνο (castellanus) και τον γραμματέα του (scriba castri), είχαν έδρα οι στρατιώτες της φρουράς (servientes), σε ορισμένες περιπτώσεις και εποχές ο καπιτάνος εναντίον των Τούρκων και ο καπιτάνος εναντίον των ληστών, ένας ή περισσότεροι συμβολαιογράφοι (notarii castri), γιατροί, τεχνίτες, και φυσικά ορθόδοξοι και κατά καιρούς καθολικοί ιερείς, όπως σε όλα τα χωριά.

Εκεί συγκεντρώνονταν και προωθούνταν αγροτικά προϊόντα της περιοχής και λειτουργούσε μικρή λιανική και χονδρική αγορά.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό των κάστρων αποτελούσε η ύπαρξη ταβέρνας, όπου πωλούνταν ή καταναλωνόταν επιτόπου κρασί τόσο από τους κατοίκους του ίδιου του οικισμού όσο και των γύρω χωριών.

Η ταβέρνα ήταν μια κερδοφόρα δραστηριότητα, την οποία κατά το μεγαλύτερο μέρος του 14ου αι. ασκούσαν αποκλειστικά οι καστελάνοι, για να συμπληρώνουν τον μισθό τους.Το Castel Nuovo κατά τον 14ο αιώνα μπορούμε να εντοπίσουμε όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά.

Δεν γνωρίζουμε το μέγεθος του οικισμού και τον αριθμό των κατοίκων του για την εποχή, αλλά θα πρέπει να ήταν σχετικά μεγάλος, μεγαλύτερος, πάντως, από εκείνον του κάστρου της Πυργιώτισσας.

Μεταξύ των μόνιμων κατοίκων του συμπεριλαμβάνονταν Έλληνες, Λατίνοι ιταλικής κυρίως καταγωγής, ορθόδοξοι και καθολικοί πιστοί, και μια μικρή εβραϊκή κοινότητα.

Το μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων του κάστρου, είχε ως κύρια απασχόληση τη γεωργία και την κτηνοτροφία, ενώ δε λείπουν και οι κάθε είδους απαραίτητοι επαγγελματίες, οι οποίοι πιθανότατα ασκούσαν το επάγγελμά τους παράλληλα με αγροτικές εργασίες.

Σήμερα δυστυχώς το κάστρο στο Καστέλι έχει καταρρεύσει και μόνο ένα μικρό τμήμα του τείχους του διασώζεται όρθιο μαζί με άφθονα απομεινάρια του, σκόρπια εδώ κι εκεί μετά την κατάρρευση τους. Ο χώρος γύρω από το κάστρο και το βούργο του, που είναι πλέον σωροί από πέτρες, έχει περιφραχθεί από ντόπιο κτηνοτρόφο και λειτουργεί ως βοσκοτόπι.

(Με πληροφορίες από το βιβλίο του Γιάννη Γ. Χρηστάκη "Ιστορικά Οχυρωματικά Μνημεία της Κρήτης-330 μΧ-1898" και την εργασία του Χαράλαμπου Γάσπαρη "Η Μεσαρά στα μεσαιωνικά χρόνια" από Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών)