Η εικόνα της Παναγίας της Ορφανής-Επέστρεψε στη Μονή Αγκαράθου από τα Κύθηρα μετά από 300 χρόνια

Στην Ιερά Μονή Αγκαράθου και συγκεκριμένα στο καθολικό της βρίσκεται μια εικόνα με μακρά ιστορία που χρειάστηκε να περάσει μεγάλες περιπέτειες και πάνω από 300 χρόνια μέχρι να πάρει ξανά τη θέση της στο Μοναστήρι. Πρόκειται για την εικόνα της Παναγίας Ορφανής, όπως αποκαλείται.

Ποια είναι όμως η ιστορία της;

Όταν καταλήφθηκε ο Χάνδακας από τους Οθωμανούς, το 1669, η Μονή της Αγκαράθου βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση. Ο Ηγούμενός της Αθανάσιος, είχε λάβει ενεργό ρόλο στην υπεράσπιση της πόλης ως επικεφαλής ενός τοπικού σώματος στρατού.

Η δράση του αυτή τιμωρήθηκε από τους κατακτητές με την έκδοση φιρμανιού που απαγόρευε να μπει πέτρα πάνω σε πέτρα για 200 χρόνια στην Μονή του.

Ο Ηγούμενος της Αγκαράθου ήταν, εκτός αυτού, επικηρυγμένος και γι αυτό σκέφτηκε να μαζέψει τα πολυτιμότερα αντικείμενα, εικόνες, ιερά σκεύη, ιερά λείψανα, βιβλία, άμφια κ.α. να τα σώσει από την μανία του κατακτητή, μεταφέροντάς τα στα τότε μετόχια του μοναστηριού στα Κύθηρα, τα Επτάνησα, ακόμα και στην Σικελία.

Η εικόνα της Παναγίας της Ορφανής βρήκε λοιπόν τότε καταφύγιο στο μετόχι « Παναγία η Αγκάραθος » στα Κύθηρα. Οι Κυθήριοι της έδωσαν το προσωνύμιο «Ορφανή», μια και ήταν απορφανισμένη, μακριά από το μοναστήρι της.

Για 300 και πλέον έτη φιλοξενήθηκε στο μετόχι, έως την 29η Ιουνίου 1970 οπότε και επέστρεψε συνοδεία πατέρων της Μονής στο Ηράκλειο, όπου ετέθη σε τριήμερο λαϊκό προσκύνημα . Στις 2 Ιουλίου 1970 οδηγήθηκε πεζή, συνοδεία πλήθους πιστών, στο Μοναστήρι της, την Ιερά Μονή Αγκαράθου.

Έκτοτε κάθε χρόνο την ίδια ημέρα τελείται Θεία Λειτουργία και Αγρυπνία στη χάρη της ψάλλοντας την ειδική ασματική ακολουθία που συνέγραψε ο μοναχός της Αγκαράθου και μετέπειτα Μητροπολίτης Ρόδου Κύριλλος.

Τα Κύθηρα και η σχέση τους με την Αγκάραθο

Στην νοτιοανατολική πλευρά του Κάστρου της Χώρας των Κυθήρων, σε επαφή προς τον βόρειο τοίχο του ναού της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας ή Καστρινής, της επί ενετοκρατίας Παναγιάς των Λατίνων, βρίσκεται ένας μικρότερος ναός, αφιερωμένος στην Παναγία και αυτός, επονομαζόμενος Παναγία Ορφανή.

Ο ναός αυτός είναι προγενέστερος αλλά και πολύ χαμηλότερος και στενότερος του όμορου ναού των Λατίνων. Στο εσωτερικό του βρέθηκαν τοιχογραφίες τριών διαφορετικών περιόδων οι παλαιότερες των οποίων ανάγονται στον 16ο αιώνα.

Ανήκε ο ναός αυτός στην οικογένεια Καλλονά και στο εσωτερικό του φιλοξενήθηκε για τριακόσια και πλέον χρόνια η Εικόνα της Παναγίας της Αγκαράθου.

Πως βρέθηκε όμως η Εικόνα της Παναγίας της Αγκαράθου στα Κύθηρα και ποια η σχέση της μονής αυτής με τα Κύθηρα.

Η σχέση της μονής με τα Κύθηρα και τους Κυθήριους είναι παλαιότατη και χρονολογείται από τις αρχές του 16ου αιώνα. Το 1504 την ηγουμενεία της μονής είχε αναλάβει ο Κυθήριος Νήφων Νοταράς. Έκτοτε ακολούθησαν και άλλοι Κυθήριοι ηγούμενοι μεταξύ των οποίων και οι Γερμανός, Γρηγόριος και Αρσένιος Ευδαιμονογιάννης, μέλη της γνωστής οικογενείας των ηγεμόνων των Κυθήρων.

Επίσης, όπως προκύπτει από τις μέχρι στιγμής δημοσιευμένες πράξεις των νοταρίων Εμμανουήλ Κασιμάτη και Δημητρίου Φάναρη, ήδη από τον 16ο αιώνα και άλλοι Κυθήριοι μόνασαν εκεί, όπως ο παπά Μάρκος Τζάνες του ποτέ Μανέα, αλλά και ο Μακάριος μοναχός.

Περαιτέρω η μονή, ήδη από τον 16ο αιώνα, διέθετε κτηματική περιουσία στα Κύθηρα, αφού, σε συμβόλαιο πώλησης περιβολιού στα Μητάτα, κατά το έτος 1587, αναφέρεται ότι το πωλούμενο ακίνητο συνορεύει, μεταξύ άλλων, και με περιβόλι της μονής Αγκαράθου.

Άλλωστε το ότι η μονή διέθετε περιουσία στα Κύθηρα προκύπτει και από τον αφορισμό που εξαπέλυσε, κατόπιν αιτήματος του ηγουμένου της μονής Μελετίου Καλλονά, στις 12 Νοεμβρίου 1659, ο τότε ευρισκόμενος στα Κύθηρα πρώην Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωαννίκιος, εναντίον όποιου κατέχει περιουσιακά στοιχεία της μονής ή γνωρίζει κάτι σχετικά με αυτά και δεν προσέλθει να το δηλώσει.

Έχει ενδιαφέρον να δούμ πως έγινε ηγούμενος της μονής Αγκαράθου ο Μελέτιος Καλλονάς και πώς βρέθηκε στα Κύθηρα;

Οι Καλλονάδες ήταν cittadini του Χάνδακα. Σε έγγραφο, το οποίο προφανώς αποτελεί ανεπικύρωτη μετάφραση στα ελληνικά προγενέστερων βενετικών εγγράφων, αναφέρεται ότι το έτος 1649 Ε.Ν., ο Αλοΐσιος Μοντζενίγος, Επίτροπος και Γενικός ναυτικός Αρχηγός απονέμει στον Μελέτιο Καλλονά, ο οποίος διαθέτει «ευσέβειαν ου την τυχούσαν και ζήλον έξοχον», «…… τον τίτλον και την περιβολήν Ηγουμένου της ανωτέρω Μονής της Αγαράνθου, μεθ’ όλων των προνομίων, δικαιωμάτων, όρων, υποχρεώσεων και τιμών, αίτινες συνδέονται και αρμόζουσιν εις το αυτό αξίωμα, επί τω όρω όπως επανορθώση αυτήν επί το βέλτιον, οπόται θεία συνάρση ο εχθρός αποσκορακισθή εκ των μερών τούτων και δυνηθή αυτός να αναλάβη την κατοχήν. Με την δήλωσιν, ότι η ηγεμονία της αυτής Μονής, να περιέλθη μετά θάνατον, εις τους απογόνους και διαδόχους αυτού. …».

Επειδή όμως ο εχθρός κατέλαβε, το 1669, ολόκληρη την Κρήτη, ο Μελέτιος Καλλονάς ουδέποτε μπόρεσε να αναλάβει στην πραγματικότητα την ηγουμενία της μονής.

Έτσι, ως ουσιαστικά «ψιλώ τω τίτλω» ηγούμενος της Αγκαράθου και έχοντας στην κατοχή του μόνο την εφέστια εικόνα της και τα έγγραφα που αναγνωρίζουν αυτόν και τους απογόνους του ηγουμένους της, κατέφυγε με την οικογένειά του, πριν από την πτώση του Χάνδακα, στα Κύθηρα, αναζητώντας την εκεί περιουσία της μονής.

Γι’ αυτό και ο αφορισμός του Πατριάρχη Ιωαννίκιου αλλά και η διεκδίκηση, πλην της Ορφανής, και άλλων ναών όπως του Αγίου Βασιλείου στο Μέσα Βούργο και του Αγίου Ελευθερίου στο Μανιτοχώρι.

Στα Κύθηρα η οικογένεια Καλλονά ήρθε και ρίζωσε. Ευθύς αμέσως επεδίωξε, και κατόρθωσε, να αναγνωριστεί και στα Κύθηρα το κοινωνικό staus (cittadini) που κατείχαν στην Κρήτη. Κατέλαβαν έτσι εξέχουσα θέση στην τοπική κοινωνία ιδιαίτερα δε στην ιεραρχία της τοπικής εκκλησίας διατηρώντας παράλληλα άριστες σχέσεις με τους κατακτητές (Βενετούς και Άγγλους).

Η σειρά των ηγουμένων της μονής Αγκαράθου Παναγίας Όρφανης που έζησαν στα Κύθηρα έχει ως εξής: Μελέτιος Α΄, Μελέτιος Β΄, Μακάριος (1677), Μελέτιος Γ΄(1682), Πανάγος (1730), Μελέτιος Δ΄, κατά κόσμον Ματθαίος, (1752) και Προκόπιος, κατά κόσμον Πανάγος, (1783), ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Κυθήρων, όλοι τους μέλη της οικογένειας Καλλονά.

Μετά τον θάνατο του Προκοπίου δεν υπήρξε άλλος ιερωμένος από την οικογένεια Καλλονά. Χήρεψε λοιπόν η ηγουμενία της Αγκαράθου στα Κύθηρα και η εκκλησία της Ορφανής παρήκμασε. Μάλιστα, ο ιερέας Δανιήλ Βαρυπάτης-Χρυσέας στα «Χρονικά» του, κατηγορεί τον Προκόπιο ότι πούλησε τα υποστατικά της Ορφανής «χωρίς να αφήσει εις την εκκλησία το παραμικρό».

Το 1883 ο ηγούμενος της μονής στην Κρήτη, ζήτησε «ίνα αποδοθώσι παρά των Κυρίων Καλονά τα εις την Ιεράν Μονήν ανήκοντα (αναφέρεται στην Εικόνα και σε έγγραφα), απέναντι δικαίας τινός αμοιβής….» αίτημα το οποίο, προφανώς, δεν ευοδώθηκε.

Η οικογένεια Καλλονά εξέλειπε από τα Κύθηρα περί τα τέλη του 19ου αρχές του 20ου αιώνα. Ο ναός της Παναγίας της Ορφανής, συντελούσης και της σταδιακής ερήμωσης του Κάστρου, εγκαταλείφθηκε και έμεινε αλειτούργητος.

Οι φορητές εικόνες, τα λειτουργικά σκεύη και τα όποια άλλα κειμήλια του ναού διασκορπίστηκαν. Το κτήριο του ναού ασυντήρητο, εκτός από την φθορά του χρόνου, υπέστη εκτεταμένες καταστροφές από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής.

Η Εικόνα της Παναγίας της Αγκαράθου κατέληξε να φυλάσσεται, μαζί με άλλες φορητές εικόνες από διάφορους ναούς, στο γυναικωνίτη του ναού της Αγίας Άννας στη Χώρα των Κυθήρων. Εκεί εντοπίστηκε και, κατόπιν αιτήματος της αδελφότητας της μονής, αποδόθηκε τελικά σ’ αυτήν στις 20 Ιουνίου 1970, όταν Τοποτηρητής της τότε χηρεύουσας Μητροπόλεως Κυθήρων ήταν ο Μητροπολίτης Γυθείου και Οιτύλου Σωτήριος. Έτσι, αφού φιλοξενήθηκε στα Κύθηρα για περίοδο τριακοσίων και πλέον ετών, επέστρεψε οριστικά στην Κρήτη, στο Μοναστήρι της.